ኣኽብሮት ዘይብሉ ሽምግልናን ተኣምንነት ዘይብሉ ዲፕሎማስን ሓደ’ዩ!

ርእሰ-ዓንቀጽ ኣንፈት ሚያዝያ 4, 2026 ዓ.ም

ሽምግልና ሓላፍነት እምበር፣ ትያትራዊ ምርኢት ኣይኮነን። ኣብ’ቲ ኣዝዩ ተሃዋሲ ግጭታት ኣፍሪቃ- እንተላይ ክርክር ፈለግ ኒል- ተኣማንነት ዝረክብ ብኣኽብሮትን፡ ዞባዊ ፍልጠትን ንጹር ተወፋይነትን ዘይሻራዊነትን እዩ። ካብዚ ዝትሕት ኣተሓሕዛ ግን ትያትር ጥራይ’ዩ ክበሃል እከኣል።

ንዓመታት ኣፍሪቃውያን ምሁራትን ሓንጸጽቲ ፖሊሲን፡ እቲ መንጐኛ ዝጥቀመሉ ህዝባዊ ቋንቋ ክብሪ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ዘጉደለሉ እዋን፡ ሽምግልና ክዕወት ከምዘይክእል ከጠንቅቑ ጸኒሖም እዮም። ቃላት ክብደት ኣለዎም፡ ምትእምማን ይቐርጹ፣ ቀዳምነታት የቐምጡ፣ ስክፍታታት ኣፍሪቃ ከም ሕጋዊ ጉዳይ ድዩ ወይስ ከም ጐድናዊ ጉዳያት ይሕሰቡ ይገልጹ እዮም። ትሕትና ዝመልኦ ቃላት ናብ ዲፕሎማስያዊ መስርሕ ክኣቱ ከሎ፡ ቅድሚ ዘተ ምጅማሩ እውን እንተኾነ ምትእምማን የዳኽም’ዩ።1) ተፋሰስ ፈለግ ኒል ብናይ መተካእታ ምምሕያሽ ወይ ግዝያዊ ኣቀራርባታት ዝፍታሕ ጉዳይ ኣይኮነን። ሓደ ካብቶም ብታሪኽ ኣገደስቲ ዝኾኑን ብጂኦፖለቲካዊ መዳይ ተሃወስቲ ዝኾኑ ዞባታት እታ ክፍለዓለም/ኮንቲነንት እዩ። እቲ ኣካዳሚያዊ ጽሑፋት ንጹር እዩ፡ መንጐኛታት ብዛዕባ ፖለቲካዊ ታሪኽ ኣፍሪቃ፡ ፖለቲካዊ ሃይድሮሎጂን ዳይናሚክስ ዞባዊ ድሕነትን ዓሚቝ ርድኢት ክህልዎም ኣለዎ።2) እዚ መሰረት ዘይብሎም ውልቀሰባት ክሽምግሉ ኣብ ናይ ናይል ምምሕዳር ኣተሓሕዛ ሕቶታት የልዕል ጥራይ ዘይኮነስ-ዕቱብነት ዘይምህላው እውን ዘመላኽት ነገር እዩ። ብቕዓት መመላኽዒ ባእታ ዘይኮነስ፣ መሰረት ናይ ዝኾነ ይኹን ተኣማንነት ዘለዎ መስርሕ ሽምግልና እዩ።

እዚ ናይ ተኣማንነት ክፍተት ብሰንኪ ኣብ ኣህጉራዊ መልክዕ ዝመጽእ ለውጢ እናገፍሐ ይኸይድ ኣሎ። ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ተንተንቲ ከም ዝሕብርዎ፡ ብሰንኪ ናይ ቀረባ እዋን ጂኦፖለቲካዊ ምዕባለታት ዲፕሎማስያዊ ጽልዋ ኣመሪካ ኣብ ትሕቲ ልዑል ጸቕጢ ከም ዝኣተወ ይሕብሩ።3) ከም ሳዕቤኑ ድማ፡ ብዙሓት ሎሚ ዋሽንግተን ከምዚ ዝኣመሰለ ዕቤት ዘለዎ ግርጭት ናብ ዘላቒ ፍታሕ ንምምራሕ ዘድሊ ጽልዋ፡ ትካላዊ ትኹረትን ቀጻሊ ኣቓልቦን ትውንን ድያ ዝብል ሕቶ የልዕሉ’ዮም። ሽምግልና ካብ ህላወ ንላዕሊ ዝሓትት እዩ፤ ናይ ኩሎም ወገናት እምነት ናይ ምርካብ ዓቕሚ እንተላይ እውን ይሓትት።

እቲ ዞባ ንባዕሉ ኣብ ሓደ ቦታ ደው ዝበለ ኣይኮነን። ኢትዮጵያ-ኣብ ድርድር/ዘተ ናይል ቁልፊ ተዋሳኢት፡ ኣብ ዘመናዊ ታሪኻ ካብ ዝረኣዩ ዕግርግር ዝበዝሖም እዋናት ትሓልፍ ኣላ። ኣህጉራዊ ጸብጻባትን ኣካዳሚያዊ መጽናዕትታትን፡ ኣብ ርእሲ’ቲ ምስ ጎረባብቲ ሃገራት ዝፍጠር ወጥሪ፡ ኣብ መንጎ ዝተፈላለዩ ብሄራት ዝፍጠር ብዙሕ ውሽጣዊ ግርጭታት ይኸይድ ኣሎ።4) እዚ ጸቕጥታት’ዚ ኣብ ልዕሊ ፖለቲካዊ መሪሕነት እታ ሃገር ዓቢ ጾር ኣንቢሩ ኣሎ። እቲ ኣብ ሓደ እዋን ምልክት ሃገራዊ ባህጊ ዝነበረ ዓቢ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ (GERD) ምስ ውሽጣዊ ፖለቲካዊ ምፍልላይ ተሓዋዊሱ፡ ነቲ ናይ ድርድር/ዘተ ሃዋህው ዝያዳ ተነቃፍን ውጽኢቱ ክግመት ዘይክእልን ገይርዎ ኣሎ።5) ኣብ ከምዚ ዝበለ ኩነታት፡ ተኣማንነት ዘለዎ ሽምግልና ዝጠልቡ ጠለባት ክልሰ-ሓሳባዊ መትከላት ኣይኮኑን-ግብራዊ ኣድላይነት እዮም። ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ምክብባር ዝተመስረተ፣ ኣብ ዞባዊ ፍልጠት ዝተመስረተ፣ ኣብ ትካላዊ ገለልትነት ዝተመስረተ መስርሕ ይጽበያ ኣለዋ። ብተወሳኺ ብግልጽን ብቐጻልነትን ንኽዋስኡ እኹል ውሽጣዊ ምርግጋእ ዘለዎም ናይ ድርድር/ዘተ መሻርኽቲ የድልዮም።

ብዘይ እዞም ኣድለይቲ ባእታታት እዚኣቶም፡ ሽምግልና ንይምሰል ዲፕሎማሲ መርእያ ጥራይ እዩ ዝኸውን እምበር ፍታሕ እየምጽእን። ኣብቲ ዞባ ዘሎ ዕዳ ኣዝዩ ልዑል ስለዝኾነ ንኣምሳሌነት ክግደፍ ኣይክእልን።

ኣፍሪቃ ኣብ ኣፈጻጽማ ሽምግልና ዝሓሸ ኣተሓሕዛ ይግብኣ’ዩ። ኣብ መንጎኦም ዘሎ ግርጭታት በቲ ዘድልዮም ዕቱብነት ንምፍታሕ ኣብ ፍልጠትን ኣኽብሮትን ፖለቲካዊ ትብዓትን ዝተመስረተ መስርሕ ክምስረት ይግብኦ። __________________________________________________________________

እግረ ጽሑፍ

1. ቪክቶር ኣድቶላ፡ “ኣፍሪቃዊ ኣድማዕነትን ፖለቲካ ሽምግልናን”፡ ኣፍሪቃዊ መጽሔት ምፍታሕ ግጭት፡ ቅጽ. 21 ቁፅሪ 2 (2021)።

2. ኣና ኤሊሳ ካስካውን ኣላን ኒከልን፡ “ዓቢ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያን ተፋሰስ ኣባይን፡ ሓድሽ ዘመን ሃይድሮፖለቲክስ”፡ ዋተር ኢንተርናሽናል፡ ቅጽ. 41 ቁፅሪ 4 (2016)፤ ኣሾክ ስዋይን፡ “ብድሆታት ምክፍፋል ማይ ኣብ ተፋሰስ ናይል”፡ ዓለምለኻዊ መጽሔት ልምዓት ሃፍቲ ማይ፡ ቅጽ. 27 ቁፅሪ 3 (2011)።

3. ሪቻርድ ሃስ፡ ዓለም፡ ሓጺር መእተዊ (ኒውዮርክ፡ ፔንጊን፡ 2020)፤ ቻርለስ ኩፕቻን፡ ተነጽሎነት፡ ታሪኽ ኣመሪካ ካብ ዓለም ንምርሓቕ ዝገበረቶ ጻዕሪ (ኦክስፎርድ፡ ቤት ማሕተም ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ፡ 2021)።

4. ኣህጉራዊ ጉጅለ ቅልውላው፡ “መሬት ግጭት ኣብ ኢትዮጵያ”፡ ጸብጻባት 2021–2023፤ ኣሌክስ ደ ዋል፡ ሓድሽ ፖለቲካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ (ካምብሪጅ፡ ፖሊቲ ፕረስ፡ 2021)።

5. ሃሪ ቨርሆን፡ ማይ፡ ስልጣነን ስልጣንን ኣብ ሱዳን፡ ፖለቲካዊ ቁጠባ ኣባይ (ካምብሪጅ፡ ካምብሪጅ ዩኒቨርሲቲ ፕረስ፡ 2015)።