ሓጺር ምትእትታው ኣብ ሃገራዊ ጉባኤ ዓፈር ኤርትራ

ሓጺር ምትእትታው ኣብ ሃገራዊ ጉባኤ ዓፈር ኤርትራ

ብዶክተር ቴድሮስ ኣማኑኤል፡ 6 ሓምለ 2026

ኣሕዋተይን ኣሓተይን ኣባላት ሃገራዊ ጉባኤ ዓፈር ኤርትራ፡ ከምኡ’ውን ክቡር ዓርከይ ፕረዚደንት ኣሕመድ ዩሱፍ መሓመድ፡ ሎሚ መደረ ከቕርበልኩም ዓቢ ክብርን ፍሉይ ዕድልን ይስመዓኒ።

ከም ኣባል ማሕበር ፈተውቲ ዓፋር ሽወደናውያን መጠን፡ ካብ መጀመርታ 2002 ኣትሒዘ ምንቅስቓስ ዓፋር ብቐረባ ይከታተሎ እየ። ክሳብ ሕጂ ኣብ ሽወደን ዝተኻየደ ታሪኻዊ ኣኼባ፡ ምሁራት ዓፋርን መራሕቲ ማሕበረሰብን ኣብቲ ክሳብ ሎሚ መሰረት ናይቲ ጽሑፋዊ ቋንቋ ዓፋር ኮይኑ ዝጸንሐ ፊደላት ተሰማሚዖም ከም ዝነበሩ ይዝከረኒ። እቲ ዓወት እቲ ቋንቋ ምዕቃብ ጥራይ ዘይኮነስ መንነትን ክብርን ሓደ ህዝቢ ንምርግጋጽ እውን ዝውክል እዩ ነይሩ።

ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ምዕባለ ሃገራዊ ጉባኤ ኤርትራ ዓፋር እውን ብዓቢ ተገዳስነት ተኸታቲለዮ እየ። ኣብ መትከላት ዲሞክራሲ፡ ፌደራሊዝም፡ ምክብባር ሃብታም ብዙሕነት ኤርትራ ዝተመርኮሰ ሰላማዊ ፖለቲካዊ ኣማራጺ ንምስፋን ዘለኩም ዘይንቕነቕ ተወፋይነት ክንእድ እፈቱ። ፍትሒ፡ ማዕርነትን ሓቢርካ ምንባርን ዝሰማምዑ ጥራይ ዘይኮኑስ ንሓድሕዶም ኣገደስቲ ምዃኑ ዘይንቕነቕ እምነትካ ትብዓትን ኣነቓቓሕን እዩ።

ረብሓ ህዝብታት ቀርኒ ኣፍሪቃ ብመሰረቱ ሓባራዊ እምበር ዝጋጮ ከምዘይኮነ ኣጽኒዐ እኣምን። ዘላቒ ሰላም ብወተሃደራዊ ዓወት ወይ ብዓብላልነት ክህነጽ ኣይክእልን እዩ። ሰላም ዝውለድ ብዘተ፡ ድርድር፡ ምትሕብባር፡ ምድምማጽን ነቲ ሱር ጠንቂ ግጭት ማለት በደል፡ ድኽነት፡ ምግላልን ድንቁርናን ንምፍታሕ ሓቀኛ ተወፋይነት ጥራይ እዩ።

ብናይ ገዛእ ርእሰይ ሞያዊ ኣረኣእያ ብሕጽር ዝበለ ክዛረብ ፍቐዱለይ።

ዝበዝሕ ዕድመይ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዘሕለፍኩ ሓኪም እየ። ንሎሚ ክልተ ሕቶታት ከቕርብ እፈቱ። ኣብዚ ክምልሶም ኣይሓሰብኩን፡ ግን ከኣ ኣስተንትኖን ዘተን ከነቓቕሑ ተስፋ እገብር።

ታሪኽ ቀርኒ ኣፍሪቃ ኣብ ዝሓለፈ ዘመናት ተደጋጋሚ ውግኣትን ዕጥቃዊ ግጭታትን ፖለቲካዊ ዓመጽን ዝሓዘ እዩ። ዳርጋ ኩሉ ወለዶ ማለት ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዕስራን ሓሙሽተን ዓመት – ሓደ ወይ ልዕሊኡ ዓበይቲ ግርጭታት ኣሕሊፉ እዩ። ከም ውጽኢቱ ድማ ዳርጋ ኩለን ስድራ ክልልና ቀጥታዊ ይኹን ብተዘዋዋሪ ግዳይ ኲናት ኮይነን ኣለዋ። ሓካይም ከም ዝፈልጥዎ ንውግእን ዓመጽን ምቅላዕ ካብ ኣካላዊ በሰላ ንላዕሊ እዩ ዝገድፍ። ርኡይ ክፋል ካብቶም ካብቲ ሓደጋ ዝደሓኑ ሰባት ብድሕሪ ስንባደ ዝመጽእ ጸቕጢ (PTSD) ይሳቐዩ፣ ንዓሰርተታት ዓመታት ዘይርአ ቁስሊ ተሰኪሞም። እዚ ዓይነት ስንባደ ብዝኽሪ ጥራይ ዘይኮነስ ብስድራቤታት፡ ማሕበረሰባትን ትካላትን እውን ይመሓላለፍ።

እዚ ድማ ናብታ ቀዳመይቲ ሕቶይ ይመርሓኒ፡ ንዘመናት ዝጸንሐ ተደጋጋሚ ውግኣትን ሓባራዊ ስንባደን ኣብ ሕብረተሰባትና ዘስዕቦ ውህሉል ጽልዋ እንታይ እዩ?

ሰፊሕ ስነ-ኣእምሮኣዊ ስንባደ ንፖለቲካዊ ባህልና፡ ኣመራርሓና፡ ምትእምማንና፡ ከምኡ’ውን ግርጭታት ብሰላም ናይ ምፍታሕ ዓቕምና ክሳብ ክንደይ ከም ዝጸልዎ እኹል ሓሳብ ሂብና ዲና?

ብተደጋጋሚ ንዘይምርድዳእ ብዘተ ዘይምፍታሕና-ከምኡ’ውን ተደጋጋሚ ዝንባለና ናብ ፖለቲካ ፍርሕን ዘይምትእምማንን ኣብ ልዕሊ እቶም ዝተፈላለዩ ሰባት ምጽላእን- ብኸፊል ሳዕቤን ናይቲ ዘይተፈትሐ ስንባደ ክኸውን ይኽእል ድዩ? ምሉእ ብምሉእ ከይተረድኣና፡ ሓባራዊ ስንባደ (PTSD) ንውልቃዊ ባህርያት ጥራይ ዘይኮነስ ንፖለቲካዊ ትካላትናን ሃገራዊ ትረኻታትናን ዝቐርጸሎም ሕብረተሰባት ኮይንና ኣሎና?

ኩሉ ነገር መጀመርታን መቐጸልታን መወዳእታን ኣለዎ። እዚ ሕጂ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት’ውን ልክዕ ከምቲ ስርዓታት ሃጸይ ሃይለስላሴ፡ ደርጊ፡ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ትግራይ (ወያነ) ኣብ መወዳእታኡ ክበጽሕ እዩ። እንተኾነ ታሪኽ ሓደ ወሳኒ ትምህርቲ ይምህረና: ውድቀት ሓደ ስርዓት ማለት ናይ ግድን ምምጻእ ሰላም ማለት ኣይኮነን። ሓደ ስርዓት ክጠፍእ ይኽእል’ዩ፡ እንተኾነ ግን እቲ ዓሚቝ ቁስሊ ሕብረተሰብ እንተዘይሓዊሱዎ፡ እቲ ግጭት መልክዑ ጥራይ’ዩ ዝቕይር።

እቶም መሰረታዊ ጉዳያት ሓቂ፡ ተሓታትነት፡ ፍትሒ፡ ይቕሬታ፡ ዕርቅን ፈውስን ኣዝዩ ብዙሕ ግዜ ተናዊሖም ወይ ዕሽሽ ተባሂሎም እዮም። ነዚ ሕቶታት እዚ ብቕንዕና ከይገጠምካ፡ ዝኾነ ሕብረተሰብ ነባሪ ሰላም ክሃንጽ ኣይክእልን እዩ።

ሓቀኛ ዕርቂ ካብ ፖለቲካዊ ስምምዓት ንላዕሊ ዝሓትት እዩ። ስቓይ ኣፍልጦ ምሃብ፣ በደላት ገበነኛታት ምሕታት፣ ንኹሎም ግዳያት – ብፍላይ ድማ ነቶም ብታሪኽ ዝተገለሉን ሸለልትነት ዝረኣዩን ኤርትራውያን ማሕበረሰባት ዝመጹ – ናይ ምሕዋይ ፍትሒ ምሃብ የድሊ። እቲ ዕላማ ክብሪ ናይቶም ዝተሳቐዩ ንምምላስ ጥራይ ዘይኮነስ ገበነኛታት ክሕተቱ፣ ክሕደሱ፣ ኣብ ምህናጽ ሰላማዊ ሕብረተሰብ ክሳተፉ ዘኽእሎም ኩነታት ምፍጣር ክኸውን ኣለዎ። እዚ ድማ ናብ ካልኣይ ሕቶይ ይመርሓኒ፡ ምውህላል ዘይተፈትሐ ስንባደ – ብደረጃ ውልቀሰብ ይኹን ብደረጃ ሕብረተሰብ – ነቲ ዑደት ዓመጽ ክንሰብሮን ናብ ሰላምን ዲሞክራስን ዕርቅን ዝወስድ ዘላቒ መንገዲ ከይንረክብ ክሳብ ክንደይ ይኽልክለና ምህላዉ ንግንዘብ?

ከም ሓኪም መጠን፡ ቁስሊ ምስ ግዜ ጥራይ ከም ዘይሓዊ ተማሂረ። ምሕዋይ ዝጅምር እቲ ቁስሊ ኣፍልጦ ምስ ዝወሃቦ፡ ምስ ዝጽረግ፡ ምስ ዝሕከምን ንኽሓዊ ግዜ ምስ ዝወሃቦን ጥራይ እዩ። ንኣህዛብ እውን ከምኡ እዩ ዝብል እምነት ኣለኒ። ኤርትራ ኩሉ ህዝባ ብኽብርን ማዕርነትን ሓድሕዳዊ ምክብባርን ዝነብረላ ሃገር ክትከውን እንተኾይና ፖለቲካዊ ለውጢ ጥራይ እኹል ኣይከውንን። ነቲ ብዓሰርተታት ዓመታት ዝቐጸለ ኲናትን ጭቆናን ዘይምትእምማንን ዘስዓቦ ስነ-ኣእምሮኣውን ሞራላውን ቁስሊ እውን ክንፍውስ ኣሎና።

ምናልባት እቲ ዝዓበየ ብድሆና መንግስታት ምቕያር ጥራይ ዘይኮነስ፡ ከም ዜጋታት ንሓድሕድና እንሕዞ ኣገባብ ምቕያር እዩ።

ሽዑ ጥራይ ኢና ንፍርሒ ብተኣማንነት፡ ንጽልኢ ብርድኢት፡ ንግርጭት ድማ ብሰላማዊ ሓባራዊ ምንባር ክንትክኦ እንኽእል።