ዳግመ ኣሰላልፋ ጸጥታን ሕገ መንግስታዊ ሕጋውነትን፡ ኢትዮጵያ ኣብ ሓደገኛ መስቀላዊ መንገዲ

ዳግመ ኣሰላልፋ ጸጥታን ሕገ መንግስታዊ ሕጋውነትን፡ ኢትዮጵያ ኣብ ሓደገኛ መስቀላዊ መንገዲ

ርእሰ ዓንቀጽ ኣንፈት-ሓምለ 23, 2026

ኢትዮጵያ ሎሚ ኣብ ዘመናዊ ፖለቲካዊ ታሪኻ ኣብ ሓደገኛ ህሞት ትርከብ። እቲ ኣብ 2018 ከም ተስፋ ዘለዎ ምስግጋር ዝጀመረ፡ ቀልጢፉ ናብ ዝተሓላለኸ ቅልውላው ምሕደራ፡ ሕጋውነትን ዞባዊ ጸጥታን ተቐይሩ። ሳዕቤን ናይዚ ቅልውላው ድማ ድሕሪ ሕጂ ኣብ ውሽጢ ዶባት ኢትዮጵያ ዝተሓጽረ ኣይኮነን፤ ንመጻኢ መላእ ቀርኒ ኣፍሪቃ ይቐርጹ ኣለዉ።

ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ዝጀመሮ ቀዳሞት ተሃድሶታት ንዲሞክራስያዊ ክፉትነት ሰፊሕ ተስፋታት ኣርእዩ ኔሩ። እሱራት ፖለቲካ ተፈቲሖም፣ ቅድም ክብል ዝተገለሉ ጉጅለታት ናብ ፖለቲካዊ መድረኽ ተመሊሶም፣ ኢትዮጵያ ድማ ነቲ ዝተዋህለለ ፖለቲካዊ ተጋራጫውነት ክትገጥም ዝተዳለወት ትመስል ኔራ። ብድሕሪ እዚ ተስፋ እዚ ግን ብዛዕባ ፌደራሊዝም፡ መንነትን ምክፍፋል ስልጣንን ዝምልከት ዓሚቝን ዘይተፈትሐን ሕቶታት ነይሩ። እዞም ሕቶታት እዚኣቶም ኣብ ሕዳር 2020 ምስ ምጅማር ኲናት ትግራይ ዝተበገሱ እዮም- እዚ ግጭት እዚ ሰፊሕ ዕንወት፣ ዘይተኣደነ ሰብኣዊ ስቓይ፣ ከምኡ’ውን ክሲ ምጽናት ዓሌት ዝበጽሕ ግፍዒ ዝገደፈ እዩ።

ስምምዕ ፕሪቶርያ 2022 ነቲ ሰፊሕ ውግእ ደው ኣቢልዎ’ኳ እንተነበረ፡ ነቲ ፖለቲካዊ ቅልውላው ግን ኣይፈትሖን። ኢትዮጵያ ነቲ ስምምዕ ከትግብሮን ነቲ ዝፈጠሮ ዕድል ኣይከኣለትን: ብዛዕባ መጻኢ ፌደራላዊ ስርዓታ፡ ሕጋውነት ሃገራዊ ዘተ፡ ከምኡ’ውን ተራ ክልል ትግራይ ኣብ ፖለቲካዊ ስርዓታ ኣብ ቀራና ተኸፋፊላ ትርከብ። ዝኾነ ብሕገ መንግስቲ ኣፍልጦ ዘለዎ ዞባ – ብፍላይ ድማ ነቲ ኣዕናዊ ኲናት ዘጋጠሞ ዞባ ዘግልል ሃገራዊ ዘተ ነባሪ ፍታሕ ከምጽእ ኣይክእልን እዩ። ርግኣት ኢትዮጵያ ኣብ ኩለን ክልላት ሕጋዊ ምዃኑ ኣፍልጦ ዝረክበ ንኹሉ ዝሓቁፍ ሕገ መንግስታዊ ማዕቀፍ ናይ ምሕንጻጽ ዓቕማ እዩ ዝምርኮስ።

ታሪኽ ሓደገኛታት ናይዚ ሕጂ ዘሎ ኮርስ ይምህረና እዩ። ምፍራስ ፈደረሽን ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ 1950ታት ብሓደ ወገን ኣብ ቅዋማዊ ምድላዋት ዝግበር ምምሕያሻት ፖለቲካዊ ምትእምማን ዘዳኽምን ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ግጭት መንገዲ ዝጸርግን ምዃኑ ዘርኢ እዩ። ኤርትራ ንሰለስተ ዓሰርተታት ዓመታት ዝቐጸለ ናይ ሓርነት ኲናት፡ ቀጥታዊ ውጽኢት ምጥሓስ ዋሕስ ፌደራል’ዩ ነይሩ።

ሎሚ እውን ኢትዮጵያ ተመሳሳሊ ሓደጋታት ኣጋጢምዋ ኣሎ። ብዘይ ሰፊሕ ተሳትፎ ነቲ ቅዋማዊ ስርዓት ዳግማይ ንምቕያር ዝግበር ፈተነታት፡ ምፍልላይ ከዕምቖን ነቲ ኣረጊት ቅዲ ምግላል ዳግማይ ከበራብርን ስግኣት ኣለዎ። መጻኢ ፌደራሊዝም ኢትዮጵያ ብፖለቲካዊ ዕብለላ ወይ ብወተሃደራዊ ጸቕጢ ዝውሰን ዘይኮነስ ብመሰላት ክልላት ዝሕልዉን ፍትሓዊ ውክልና ዘረጋግጹን ትካላት እዩ። እቲ ዞባዊ ሳዕቤን እውን ኣዝዩ ከቢድ እዩ።

ኢትዮጵያ ብዛዕባ ተበፃሕነት ቀይሕ ባሕሪ ብተደጋጋሚ ዝሃበቶ ኣዋጃት ኣብ ኤርትራን ካልኦት ሃገራትን ስክፍታታት ኣስዒቡ’ሎ። ምብጻሕ ባሕሪ ሕጋዊ ቁጠባዊ ጠለብ እኳ እንተኾነ፡ ብግዴታ ወይ ዳግማይ ትርጉም ታሪኽ ዘይኮነስ ብዲፕሎማሲ ክፍታሕ ኣለዎ። ዝኾነ ይኹን ምልክት ግዝኣታዊ ጠለባት ንመላእ እቲ ዞባ ከረጋግኦ ይኽእል እዩ።

ኲናት ሱዳን፣ ወጥሪ ዶባት፣ ምስ ግብፂ ብዛዕባ ዓብዪ ግድብ ህዳሰ ኢትዮጵያ ዝረአ ዘሎ ዘይምርድዳእ ነቲ ፀጥታዊ መልክዕ ዝያዳ ይሓላልኽዎ። ኣብ ሓንቲ ሃገር ዘሎ ዘይምርግጋእ ብዋሕዚ ስደተኛታት፡ ምስግጋር ኣጽዋር፡ ቁጠባዊ ምዝንባዕን ምዝውዋር ኪዳናትን ናብ ጎረባብታ ቀልጢፉ ይፈስስ። ቀርኒ ኣፍሪቃ ብሓደ ወገናዊ ህርፋን ዝነደደ ካልእ ዑደት ምግጣም ክሽፍን ኣይክእልን እዩ።

ክልል ትግራይ ኣብ መፃኢ ኢትዮጵያ ማእኸላይ ተፃዋታይ ኮይና ትቕፅል ኣላ። ታሪኻዊ ተራኣ፡ ወተሃደራዊ ተመኩሮኣን ጂኦግራፍያዊ ኣቀማምጣኣን ኣብ ዝኾነ ሃገራዊ ሰፈራ መተካእታ ዘይብሉ ባእታ ይገብራ። ኣብ እዋን ኲናት ንዝተፈፀመ ግፍዒ ንትግራይ ምግላል ወይ ፍትሒ ምድንጓይ ዘይምርግጋእ ዘናውሕ ጥራሕ እዩ። መሰጋገሪ ፍትሒ-ናጻን ግሉጽን-ፍጹም ኣድላይነት እዩ። መጻኢ ዕድል ኢትዮጵያ ሕጂ ኣብ ሓደ ታሪኻዊ ዑደት፡ ማለት ዓወት፡ ምግላል፡ ቂምታ፡ ድሕሪኡ ድማ ዝተሓደሰ ግጭት ንምብታኽ ኣብ ዘለዋ ዓቕማ’ዩ ዝምርኮስ። እቲ ዝቕጽል ፖለቲካዊ ፍታሕ፡ ኣበርክቶ ኩሎም ሕብረተሰባት ኣፍልጦ ኣብ ምሃብን ቅሬታታቶም ኣብ ምፍታሕን እምበር፡ ሓደ ዓይነት ዓብላልነት ብኻልእ መልክዕ ኣብ ምትካእ ዝተመርኮሰ ክኸውን የብሉን።

ንቕድሚት ዝኸይድ መንገዲ ንኹሉ ዝሓቁፍ ሃገራዊ ዘተ፡ ቅዋማዊ ውሕስነት ዞባዊ መሰላት፡ ጽገና ጽላት ሞያዊ ጸጥታ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ኲናት ዝተሃስዩ ከባቢታት ዘተኮረ መደባት ዳግመ ህንጸት የድሊ። ኢትዮጵያ ንሓይሊ ከይተጠቐመት ብዙሕነት ንምምሕዳር ዓቕሚ ዘለወን ትካላት ክትሃንጽ ኣለዋ።

ቀርኒ ኣፍሪቃ ምርግጋእ ቃል ዝኣተወ ግን ከኣ ኣብ ምብትታን ዝዛዘመ ብርክት ዝበሉ ፖለቲካዊ ምስግጋራት ተዓዚባ እያ። ኢትዮጵያ ሎሚ ደው ኢላ ዘላ መስቀላዊ መንገዲ ውሽጣዊ ቅልውላው ጥራይ ኣይኮነን- ዞባዊ ነጥበ መቐይሮ እዩ። እቲ ሕጂ ዝግበር ምርጫታት፡ እቲ ዞባ ናብ ምትሕግጋዝን ቅዋማዊ ስርዓትን፡ ወይስ ናብ ዳግማይ ጂኦፖለቲካዊ ዘይምርግጋእን ይሰጋገር ዝውስን እዩ።

እቲ ዕዳ ንምእማኑ ዘጸግም ልዑል እዩ። መጻኢ ዕድል ኢትዮጵያ-ብሓቂ ድማ መጻኢ ቀርኒ ኣፍሪቃ- ኣብ ምትካእ ሓደ ወገንነት ብድርድር፡ ምግላል ብናይ ሓቛፍነት፡ ከምኡ’ውን ምስ ቅዋማዊ ሕጋውነት ምፍጣር ዝምርኮስ እዩ።