ናይ ትማሊ ትንቢትን ናይ ሎሚ ዘይንጹርነትን፡ ገምጋም ዲስኩር ቀይሕ ባሕሪ ጃዋር መሓመድ ኣንጻር ጽኑዕ መስመር ልደቱ ኣያሌው

ኣዳላዊ ኣንፈት – 3 ጥቅምቲ 2026

እቲ ብ18 ሕዳር 2025 ብጸዳል ለማ ምስ ጃዋር መሓመድ ዘካየዶ ቃለ መሕትት-ኣብዚ ዝስዕብ መርበብ ሓበሬታ ይርከብ፡

ኢትዮጵያ ኣብ ቀይሕ ባሕሪ እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ቃለ-መጠይቓት ንምርዳእ ካብ ዝካየዱ ኣስተውዓልትን ጽልዋ ዘለዎምን ቃለ-መጠይቓት ሓደ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ። ኣንፈት ብዘለዎ ንጹርነትን ኣርሒቕካ ምጥማትን ሎሚ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ፖለቲካዊ ዲስኩር እናተጠናኸረ ኣብ ዝኸደሉን ዞባዊ ሃዋህው እናተበላሸወ ኣብ ዝኸደሉ ዘሎ እዋን ዳግማይ ትርእዮ።

I. ገምጋም መርገጺ ጃዋር ኣብ 2025፡ ኣብ ፖለቲካዊ ስነ-ልቦና ዝተመርኮሰ መጠንቀቕታ

ኣብቲ ቃለ መሕትት ጃዋር ተባዕን ዓሚቝን ትንተናዊ ቅርጺ ኣቕሪቡ። ኣብይ ኣሕመድ “ልኡላዊ መሰል ምብጻሕ ቀይሕ ባሕሪ” ዝብል ዘረባ፡ ዲፕሎማስያዊ መርገጺ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ርእይቶ ህዝቢ ናብ ግጭት ከሰጋግር ዝኽእል ሓደገኛ ዲስኩር ምዃኑ ኣጠንቂቑ። ትንታነኡ ኣብ ሰለስተ ቀንዲ ኣዕኑድ እዩ ዝዓረፈ፤

• ስትራተጂ ክልተ ሃገራውነት፡ ኢትዮጵያዊ ሃገራውነት ኣብ መንግስታዊ ተለቪዥን (EBC) ከምኡ’ውን ብሄራዊ ሃገራውነት ኣብ ኦሮሞ ሚድያ (OMN)።

• ብፖሊሲታት IMF ዝድረኽ ቁጠባዊ ዋጋታት ንብረት ዝብል ምትላል።

• እዚ ሕጂ ዘሎ ኣመራርሓ ነዚ ዝዓቐኑ ቅልውላው ከማሓድር ዘይምኽኣሉ።

መደምደምታ ጃዋር ወሳኒ እዩ ነይሩ፡ “ቃላት ውግኣት ክገብሩ ይኽእሉ እዮም።” እዚ ምግናን ዘይኮነስ፡ ተደጋጋምን ዕላማ ዝገበረን ቃላት ክሳብ ክንደይ ናብ ዘይምለስ ውጽኢት ዝመርሕ ናህሪ ክፈጥር ከም ዝኽእል ዝገልጽ ክውንነታዊ ገምጋም እዩ ነይሩ።

II. ጽኑዕ መስመር ልደቱ ኣያሌው፡ ቅኑዕነት ኣብ እዋን ምዕባለ

መርገጺ ጃዋር ኣብ 2025 ትንቢታዊ ክኸውን ከሎ፡ መርገጺ ልደቱ ኣያሌው-ኣቐዲሙ ዝተገልጸ- ብዘደንቕ መልክዑ ቅኑዕ ኮይኑ ጸኒሑ። ኢትዮጵያ ኣብ ቀይሕ ባሕሪ እትዛረቦ ዘረባ ብመዋቕራዊ መዋቕር ዘይተኣሳሰር፣ ብስትራተጂካዊ ሸለልትነት፣ ብቑጠባዊ መዳይ ዘይምኽኑይ ምዃኑ ኣጠንቂቑ። ውሽጣዊ ምፍልላይ፡ ድኹም ምሕደራን ፋይናንሳዊ ስብርባርን ዝኾነ ናይ ደገ ድሌት ሓይሊ ዘይክውንነታዊን ኣዕናውን ከም ዝገብሮ ኣመልኪቱ። እዚ ቅኑዕነት እዚ ምስቲ ሎሚ ንዕዘቦ ዘለና ለውጢ ኣዝዩ ዝጻረር እዩ። III. ጃዋር’ስ ህሉው ዘይንጹርነት፡ ርኡይ ምልስላስ

ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ፡ ጃዋር ኣብ ጉዳይ ቀይሕ ባሕሪ ዝዛረቦ ዘረባ ዝያዳ ጥንቁቕ ኮይኑ’ሎ። ካብቲ ቅድሚ ሕጂ ዝሃቦ መጠንቀቕታ ንድሕሪት ኣይምለስን፡ እንተኾነ ግን ነቲ ኣብ 2025 ዝነበሮ መርገጺታት መለለዪ ዝነበረ ንጹርነት ኣለስሊሱ።እዚ ለውጢ ሕጋዊ ሕቶታት የልዕል፤

• ጃዋር ካብ ውሽጢ መደበር ኦሮሞ ብዝበፅሖ ፀቕጢ መርገፂኡ ዳግም ይሓስበሉ ኣሎ?

• ንዳይናሚክስ ዝተበታተነ ተቓውሞ ግብረ መልሲ ይህብ ድዩ?

• ወይስ ኣብ ተሃዋሲ ህሞት ከም ጸረ ሃገራውነት ድምጺ ካብ ምቑጻር ይቑጠብ ኣሎ?

እዞም ሕቶታት’ዚኣቶም ንዋጋ ጃዋር ዘጉድሉ ኣይኮኑን፡ ሃገራዊ ዲስኩር ንወተሃደራዊነት ክቐርብ ከሎ ግን ኣገዳስነት ቅኑዕነት ዘጉልሑ እዮም።

IV. ሕቶ ሕጋውነት ኣብ ኣህጉራዊ ሕጊ፡ ቁልፊ መጠንቀቕታታት ጃዋር

ጃዋር ኣብ 2025 ኣብ ዝተኻየደ ዘተ ካብ ዘልዓሎም ኣገደስቲ ነጥብታት ሓደ-ሎሚ ድማ ክስመረሉ ዝግበኦ ነጥብታት፡ ብዛዕባ እቲ ንቐይሕ ባሕሪ ንምብጻሕ ዝምልከት ኣህጉራዊ ሕጋዊ ቅርጺ ዝሃቦ ንጹር መግለጺ እዩ። ጃዋር ኢትዮጵያ ብመሬት ኤርትራ ኣቢላ “ልኡላዊ ተበጻሕነት” ክትብል ኣህጉራዊ ሕጋዊ መሰረት ከምዘይብላ ብዘየማትእ መንገዲ ኣረጋጊጹ።

ንሱ ድማ ከምዚ ክብል ኣነጺሩ፤

• ታሪኻዊ ቅሬታታት ሕጋዊ ክሲ ኣይኮኑን።

• ጂኦግራፊያዊ ስእነት መሰል ኣይፈጥርን እዩ። • ጸቕጢ ህዝብን ቁጠባን ንልኡላውነት መንግስቲ ኣይነጽግን እዩ።

• ንመሬት ዘይኣትዋ ሃገራት ሓይሊ ናይ ምጥቃም መሰል ዝህብ ኣህጉራዊ ስምምዕ የለን።

ንሱ ከም ዘመልከተ፤

• ውዕል ሕጊ ባሕሪ ሕቡራት ሃገራት፡ ንመሬት ዘይኣትዋ ሃገራት ሓይሊ ናይ ምጥቃም መሰል ኣይህብን።

• ቻርተር ሕብረት ኣፍሪቃ ቅድስና ግዝኣታዊ ምሉእነት የረጋግጽ።

• ቻርተር ሕቡራት ሃገራት መሬት ንምጥራይ ምፍርራሕ ወይ ሓይሊ ምጥቃም ይኽልክል።

• ኢትዮጵያ ብኤርትራ ኣቢላ ዝነበራ ታሪኻዊ ምብጻሕ ምስ ናጽነት እዛ ዳሕረዋይ ኣብ 1993 ተዛዚሙ።

ብሓጺሩ፡ ጃዋር፡ ኣብይ ዝዛረቦ ዘረባ ፖለቲካዊ እምበር ሕጋዊ ከምዘይኮነ-ስለዚ ድማ ብባህሪኡ ሓደገኛ ምዃኑ ገሊጹ።

V. ጸገም “ውህሉል ስነ-ቓላት”፡ ምድግጋም ብኸመይ ናይ ሓሶት ሕጋውነት ይፈጥር

ዘይሕጋዊ ቃላት ምድጋም ንህዝቢ ሕጋዊ ክመስል ከምዝኽእል ጃዋር ኣጠንቂቑ። ሕመረት ናይቲ “ቃላት ውግኣት ክገብሩ ይኽእሉ” ዝብል ኣበሃህላኡ እዚ እዩ።

ምድግጋም ናይ መሰል ስምዒት ይፈጥር፣ መሰል ህዝቢ ትፅቢት ይፈጥር፣ ትፅቢት ኣብ ልዕሊ መሪሕነት ፀቕጢ ይፈጥር፣ ፀቕጢ ምብራኽ ይፈጥር፣ ምብራኽ ድማ ጎንፂ ይፈጥር። ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ነዚ ቅዲ’ዚ ተዓዚባቶ እያ: ቀስ ብቐስን ኮነ ኢልካን ምትእኽኻብ ቃላት ኣብ ህዝባዊ ዲስኩር “ብሓይሊ ምውሳድ” ዝብል ሓሳብ ንቡር ዝገበረ።

VI. ርግኣት ልደቱ ከም ሚዛናዊ ረቛሒ ኣንጻር ዘይንጹርነት

ደቱ ኣያሌው ኣብዚ ነጥቢ’ዚ’ውን ጸኒዑ ጸኒሑ’ዩ። ኢትዮጵያ ኣብ ቀይሕ ባሕሪ እትዛረቦ ዘረባ ዘይሕጋዊ ምዃኑ፣ ብሓይሊ ንምብጻሕ ዝግበር ዝኾነ ይኹን ፈተነ ኣዕናዊን ዘይሕጋውን ከምዝኸውንን፣ መንግስቲ ዘውጽኦ ዘረባ ፖለቲካዊ ኣቃውማ እምበር ሃገራዊ ፖሊሲ ከምዘይኮነ ብተደጋጋሚ ኣረጋጊጹ እዩ። ጽንዓቱ ኣብዚ ኣብ ህዝባዊ መልእኽቲ እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ምድንጋር ኣገዳሲ ሚዛናዊ ረቛሒ ይህብ።

VII. ተራ ፕረስ፡ ኣበርክቶ ጸዳለ ለማ

እዚ መእተዊ’ዚ ነቲ ናይ 2025 ልዝብ ንሚድያታት ኢትዮጵያ ማይ ዝፈስሰሉ ህሞት ዝገበሮ ጸዳል ለማ ተራ ኣፍልጦ እንተዘይሃበ ምሉእ ኣይምኾነን። ንቑጽ ሕቶታታ ንጃዋር መሓመድ ሎሚ እውን ኣገዳሲ ዝኾነ ንጹር መርገጺታት ክሕዝ ኣገዲድዎ። ንቁጠባዊ ምኽንያታት ብቐጥታ ብድሆ ኣቕሪባ፡ ብዛዕባ ሓይሊ ሃገራዊ ምልዕዓል ተኻቲዓ፡ ንጃዋር መሓመድ ድማ ኣብ ሓደጋ ቃላት ክውን ክኸውን ጸቒጣቶ።

ስርሓ ኣብ ምሕላው ዲሞክራስያዊ ዲስኩር ዘለዎ ኣገዳሲ ተራ ፕረስ ኣብነት እዩ-ብፍላይ ፖለቲካዊ ቃላት መሳርሒ ምልዕዓል ምስ ዝኸውን።

VIII. መደምደምታ፡ ኣብ እዋን ዘይንጹርነት ጻውዒት ንጹርነት

ኢትዮጲያ ኣብ ዝገደደሉ ዘሎ ህሞት ዘረባን ዞባዊ ወጥሪን ኣብ ዘጋጥማሉ ዘሎ እዋን፡ ካብ ሓሰብትን ፖለቲካዊ ተዋሳእትን ብንጹር ምግላጽ ኣድላይነት እምበር ኣማራጺ ኣይከውንን። ጃዋር መሓመድ ኣብ 2025 ዝሃቦ መጠንቀቕታ ሓደ ካብቶም ኣገደስቲ ትንታነታት ዲስኩር ቀይሕ ባሕሪ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ። ጽንዓት ልድቱ ኣያሌው ነቲ ኩነታት ኣብ ምርዳእ ወሳኒ ባእታ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ።

ሎሚ ኣብ መንጎ መርገጺታቶም ዘሎ ክፍተት ጉዳይ ሚድያ ጥራይ ዘይኮነስ ሃገራዊ ኣገዳስነት ዘለዎ ጉዳይ እዩ። እዚ ኣርእስቲ እዚ፡ ፖለቲካዊ ተዋሳእቲ፡ ትካላት ሚድያን ሲቪላዊ ማሕበራትን ነቲ ናብ ወተሃደራዊ ምግባር ዲስኩር ዝግበር ምዝንባል ክቃወሙን፡ መትከላት ልቦና ዘለዎ ትንተና፡ ሓላፍነታዊ ኣመራርሓን ዞባዊ ሰላምን ክሕዙን ይጽውዕ።