ልኡላውነት ኤርትራ ግጉይ ርድኢት ኣይኮነን: መልሲ ንዳዊት ተፈሪ ኣብ ቴሌቪዥን ኢትዮጵያ ዝሃቦ ግምጥልሽ ትረኻ

ልኡላውነት ኤርትራ ግጉይ ርድኢት ኣይኮነን: መልሲ ንዳዊት ተፈሪ ኣብ ቴሌቪዥን ኢትዮጵያ ዝሃቦ ግምጥልሽ ትረኻ
መወከሲ ቃለ መሕትት ፤
ርእሰ ዓንቀጽ ኣንፈት-11 ነሓሰ 2026 ዓ.ም

ገለ ቃለ መሕትት ምድንጋር ዘቃልዕ ኣሎ፡ ገለ ከኣ ዕላማ ዝገልጽ ቃለ መሕትት እውን ኣሎ። ናይ ዳዊት ተፈሪ ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ቴሌቪዥን ኢትዮጵያ ዝተራእየ ቃለመጠይቕ ግን ናብ’ዚ ዳሕረዋይ ዝውገን’ዩ። ዕለታዊ ቃለ-መጠይቕ ሚድያ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ታሪኽ ኤርትራ ዳግማይ ንምጽሓፍ፡ ሃገራዊ መንነታ ንምጅላሕ፡ ሓርነታዊ ቃልሳ ከም “ዘይምርድዳእ” ወይ “ግጉይ ሓበሬታ” ዝፈጠሮ ታሪኻዊ ጌጋ ጌሩ ንምስኣል ዝተገብረ ንጹር ፈተነ’ዩ ነይሩ። ንኤርትራ ኣብ ማዕቀፍ “ሓበሻዊ” መንነት፡ ብታሪኽ ከም ፖለቲካዊ መሸፈኒ ኢትዮጵያዊ ምስፍሕፋሕ ዝጥቀመሉ መንነት፡ ዳግማይ ንምውህሃድ ዝጽዕር ዲስኩር እዩ።

ኣብዚ ቃለ መሕትት ዳዊት ተፈሪ ንልኡላውነት ኤርትራ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ሕጋውነት ሰውራ ኤርትራ ባዕሉ ኣብ ሕቶ ዘእቱ እዩ። እቲ ናይ ሰላሳ ዓመታት ቃልሲ ካብ “ባህላዊ ሓድነት” ዝወጸ ተራ ስምዒታዊ ምብታኽ፡ ውጽኢት ግዱድ ምጽንባር፡ ጎበጣ፡ ምድምሳስ ፌደራሊዝም፡ ምዕናው ትካላት ኤርትራ፡ ምሕቃቕ ቋንቋታት፡ ምቕታል መራሕቲ፡ ምንዳድ ዓድታት፡ ከምኡ’ውን ንኤርትራ ከም ናጻ ፖለቲካዊ ኣካል ንምድምሳስ ዝተገብረ ፈተነ ከምዘይኮነ ገይሩ እዩ ዝዛረብ። እዚ ትንታነ ጥራይ ኣይኮነን። እዚ ናይ ታሪኽ ምጥምዛዝ እንተላይ እውን እዩ።

ሰውራ ኤርትራ ካብ “ዘይምርድዳእ” ዝተበገሰ ኣይኮነን። ካብ ግዱድ ምጽንባር ዝተበገሰ እዩ። ካብ ምድምሳስ እቲ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝተኣገደ ፌደራላዊ ስርዓት ዝተበገሰ እዩ። ካብ ምፍራስ ባይቶ ኤርትራ፣ ኣብ ትካላት ዓረብን ትግርኛን ካብ ምእጋድ፣ ኢትዮጵያዊ መንነት ብሓይሊ ካብ ምጽዓን ዝተበገሰ እዩ። ካብ ኣብያተ ማእሰርቲ፡ ማሕነቕቲ፡ ጭፍጨፋን ንዓሰርተታት ዓመታት ዝቐጸለ ዕጥቃዊ ተቓውሞን ዝተበገሰ ኮይኑ፡ ባህላዊ ምርጫ ዘይኮነስ ንኣድላይነት ፖለቲካዊ ህላውነት እዩ። ነዚ ታሪኽ እዚ “ግጉይ ሓበሬታ” ኢልካ ምጽዋዕ፡ ተመኩሮ ሓደ ምሉእ ህዝቢ ምኽሓድ እዩ። ደም ሰማእታት ንምድምሳስ እዩ። እዚ ድማ ንባህላዊ ምፍልላይ ዘይኮነስ፡ ንፖለቲካዊ ህላወ ዝተቓለሱ ዓሰርተታት ኣሽሓት መስዋእቲ ምድምሳስ እዩ።

እንተ እቲ ቃለ መሕትት ዝተገብረሉ ሰብ፡ ዲስኩሩ ኣብ ዕላማኡ ዝያዳ ግሉጽ እዩ ነይሩ። ንኤርትራ ከም ልኡላዊት ሃገር ዘይኮነስ ከም ባህላዊ ባእታ “ምሉእ ኢትዮጵያ” ኢዩ ኣቕሪብዋ። ሃገራዊ ልኡላውነት ሕጋዊ፡ ታሪኻውን ፖለቲካውን ክውንነት ዘይኮነስ ስምዒታዊ ዘይምርድዳእ ጥራይ ከም ዝኾነ ጌሩ ብዛዕባ “ሓባራዊ መንነት”፡ “ሓባራዊ መበቆል”ን “ደማዊ ዝምድናን” ጌሩ’ዩ ተዛሪቡ። ናጽነት ኤርትራ ብ“ፍልስፍና”፡ “ባህላዊ ዕርቂ” ወይ “ዞባዊ ዳግመ-ምግላጽ” ክእረም ዘድልዮ ምዝንባዕ ኣምሲሉ እዩ ተዛሪቡ። እዚ ጋዜጠኝነት ኣይኮነን። እዚ ፖለቲካዊ ድራኸ ዘለዎ መልእኽቲ እዩ።

ኣብ 2018 ኣብ እዋን “ፖለቲካዊ ህጽኖት”፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ኣብ ከተማታትን ወደባትን ኤርትራ ተራእዩ ዘይፈልጥ ዕድል ምስተፈቕደሉ፡ ከምኡ’ውን “መደመር”- ውሽጣዊ ኢትዮጵያዊ ጭርሖ ክነሱ- ከም ዞባዊ ፍልስፍና ኣብ ዝቐረበሉ እዋን ዘቐልቀለ ዘረባ’ዩ። ንኤርትራ ከም ናጻ ሃገር ዘይኮነስ ከም መቐጸልታ ናይ ኢትዮጵያዊ ፖለቲካዊ ሕዛእቲ ዝሕዛ ዘረባ ኢዩ።

ዳዊት ተፈሪ ነዚ ትርኽት’ዚ እዚ ሙሉእ ብሙሉእ ተቐቢልዎ እዩ። ብዛዕባ “ሓድነት ኢትዮጵያ” ከም ፖለቲካዊ ዕጫ፣ ብዛዕባ ሰውራ ኤርትራ ከኣ ከም “ታሪኻዊ ጌጋ” ኣምሲሉ እዩ ተዛሪቡ። ብዛዕባ ናጽነት “ስምዒታዊ ፍጻመ” ከም ዝኾነ ጌር’ዩ ተዛሪቡ። ከምኡ ብምግባሩ ድማ ነቲ ብተደጋጋሚ ከነጠንቅቖ ዝጸናሕና ሓደጋ እዩ ኣረጋጊጹ። ተቓወምቲ ኣካላት ኤርትራውያን፡ ኢትዮጵያዊ ምሁራዊ ማዕቀፋት ብምቕባል: ዞባዊ ትረኻታት ናብ ንቡር ጌርካ ብምምዝጋብ: “ፍልስፍና” ወይ “ሓባራዊ መንነት” ብዝብል ጉልባብ ልኡላውነት ኤርትራ ምድምሳስ’ዩ።

እቲ ሓቂ ግን ንጹር እዩ። ናጽነት ኤርትራ ባህላዊ ምዝንባዕ ኣይነበረን። ፖለቲካውን፡ ሕጋውን ታሪኻውን ክውንነት እዩ። ብመግዛእቲ ጥልያን፡ ድሕሪኡ ምምሕዳር እንግሊዝ፡ ድሕሪኡ ፌደራሊዝም፡ ድሕሪኡ ምጽንባር፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ሰውራ ኤርትራ ዘጀመረ ነዊሕ መስርሕ ጫፍ እዩ ነይሩ። ውጽኢት ናይቲ ምድምሳስ፡ ምውህሃድ፡ ዳግመ-ምግላጽ ዝኣበዩ ኤርትራውያን ብንቕሓት ዝወሰድዎ ውሳኔታት’ዩ ነይሩ። ውጽኢት ናይቲ ስምዒታዊ ይኹን ስሕተት ዘይብሉ፡ ግን ከኣ ዝተወደበን ስትራተጂካዊን ኣድላዪን ዝኾነ ሰውራ እዩ ነይሩ። ኤርትራ ባህላዊ ኣካል ናይ ሓደ ዝዓበየ ኣካል ኣይኮነትን። ኤርትራ ሃገር-ሃገር እያ። ልኡላውነቱ ግጉይ ምርድዳእ ኣይኮነን። ሰውራ ኤርትራ ጌጋ ኣይኮነን። ናጽነቱ ኣብ ዋጋ ዕዳጋ ክኣቱ ኣይግባእን። ካብዚ ትረኻዚ ወጺኡ ዝዛረብ ኤርትራዊ ን ህገር የዳኽም እምበር ይከላኸል የለን።

ርእሰ ዓንቀጽ ኣንፈት ንዝኾነ ሰብ መንነት ኤርትራ ብዳግማይ ትረኻ ክጽሕፍ፡ ወይ ልኡላውነታ ከዳኽም ዝደሊ ትረኻ ብግንባር ቀዳምነት ምግጣሙ ክቕጽል እዩ። ቃለ መሕትት ዳዊት ተፈሪ ናይ ኣእምሮ ስሕተት ጥራሕ ዘይኮነስ ፖለቲካዊ ነጋሪት መጠንቀቕታ እዩ። ቃልሲ ክብረት ኤርትራ ብናጽነት ከምዘይተዛዘመ- ልኡላውነት ንምክልኻል ድማ ንጹርነትን ንቕሓትን ዘይንቕነቕ ተወፋይነትን ከም ዝሓትት ዘዘኻኽር እዩ። ሰውራ ኤርትራ ቅኑዕ፡ ናጽነት ኤርትራ ከኣ ብጻዕሪ ዝተረኽበ እዩ ነይሩ። ልኡላውነት ኤርትራ ፍጹም እዩ። ዝኾነ ቃለ መሕትት፡ ክሳብ ክንደይ ተኾሊዑ፣ ተፈላሲፉ ክሳብ ወይ ክሳብ ክንደይ ተኸሊሱ ብዘየገድስ፡ ነት ሓቂ ዝቕይሮ ነገር የለን።