ትዕዝብተና ሳልሳይ ኤርትራዊ ሃገራዊ ጉባኤ ዓፋር፡ ሓቀኛ ጠንቂ፡ ግጉያት ኣማኸርቲ፡ ዘይቃዶ መፍትሒታት

ትዕዝብተና ሳልሳይ ኤርትራዊ ሃገራዊ ጉባኤ ዓፋር፡ ሓቀኛ ጠንቂ፡ ግጉያት ኣማኸርቲ፡ ዘይቃዶ መፍትሒታት

ርእሰ ዓንቀጽ ኣንፈት-ጸብጻብ ብሃይለማርያም ተስፋይ፡
5 ሓምለ 2026

ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት፡ ኣብ ኦታዋ ካናዳ ኣብ ዝተኻየደ ሃገራዊ ጉባኤ ኤርትራ ዓፋር (EANC) ምስ ጉዳይ ኤርትራዊ ዓፋር ብምትሕብባር ተሳቲፈ ኔረ: ዕላማኡ ዲሞክራሲ፡ ማዕርነት፡ ፍትሕን መሰል ርእሰ-ምሕደራን ከም ዘይነጻጸል ኣካል ልኡላውነት ሃገር ኤርትራ’ዩ። ኣብቲ እዋን’ቲ፡ ፖለቲካዊ መልክዕ ቀርኒ ኣፍሪቃ ድሮ ዝተሓላለኸ’ኳ እንተነበረ፡ ስዒቡ ዝመጸ ምዕባለታት ግን ኪዳናት ዳግማይ ቀሪጹ፡ ሓድሽ ተቓላዕነት ተራእዩ፡ ተራ ውድባት ኤርትራውያን ዓፋር ኣብ ውሽጢ’ቲ ሰፊሕ ሃገራዊ ቃልሲ ከም ብሓድሽ ገሊጽዎ።
እቲ ኣብ መንጎ ክልል ትግራይን ፈደራል መንግስቲ ጎረባብቲ ሃገራትን ዝነበረ ኩናት፣ ከም ናይ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ዝኣመሰሉ ናይ ደገ ምትእትታዋት ዝያዳ ዝተሓላለኸ፣ ንኤ.ኤን.ሲን (EANC) ካልኦት ሸውዓተ ኤርትራውያን ውዳበታትን ምስ ህዝቢ ትግራይ ናይ ምትሕግጋዝ መርገጺ ኣቐሚጥዎም። እዚ ኣሰላልፋ እዚ ብዘይ ድንግርግርነት ኣይነበረን፤ ብዙሓት ኤርትራውያን፡ ኤርትራ ብታሪኽ ውጥረት ዝመልኦ ዝምድና ዝነበራ ዞባዊ ሓይሊ ምድጋፍ ዘስዕቦ ሳዕቤን ኣብ ሕቶ ኣእትዮም። ነዚ ዘይንጹርነት ንምፍታሕ ፎረም ሃገራዊ ዘተ ኤርትራ ጣልቃ ብምእታው፡ ንኣምባሳደር ብርሃነ ገብረክርስቶስ ንክልላዊ ምምሕዳር ትግራይ ወኪሉ፡ መርገጺ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ወያነ) ኣብ ልኡላውነት ኤርትራ ከነጽር ዓዲሙ። እቲ ኣምባሳደር፡ ንልኡላውነት ኤርትራ ኣፍልጦ ከም ዝወሃቦ ዘረጋግጽ መብርሂ ኣቕሪቡ፡ ነቶም ኣብቲ ቦታ ዝነበሩ ሰባት ብመጠኑ ግዝያዊ መረጋገጺ ኣቕሪቡ። ብድሕሪ’ዚ፡ ስምምዕ ፕሪቶርያ፡ ምፍታሕ ኣጽዋር ሓይልታት ምክልኻል ትግራይን ምስሓብ ዕጡቓት ጉጅለታት ኤርትራ ካብ’ቲ ዞባን ከቲሙ፡ ንኤርትራውያን ፖለቲካውያን ተዋሳእቲ ኣብ ዝተሓላለኸ ዞባዊ ግጭት ኣእትዩዎ ዝነበረ ምዕራፍ ዓጽዩ።
ኣብ ታሕሳስ 2025 ኣብ ሰመራ ዝተኻየደ ሃገራዊ ጉባኤ ዓፋር ሓድሽን ዘይተጸበናዮን ፖለቲካዊ ሃዋህው ኣበጊሱ። ብርጌድ ንሓመዱ ንውጽኢት ጉባኤ ብውዕዉዕ ስምዒት ብምቕባል፡ ኣብ ውሽጢ ዓንኬላት ዓፋር ኤርትራ ምፍልላይ ኣስዒቡ። እዚ ምፍልላይ እዚ ኣብ ውሽጢ መድረኽ ኣንፈት ኣብ ዝተኻየደ ውዑይ ክትዓት ተቐልቂሉ፡ ንዓመታት ክሕንበብ ዝጸንሐ ስነ-ሓሳባዊ ነቃዓት ኣቃሊዑ። ኣብቲ ዘተታት ህላወ EANC ነክዩ፣ ፕረዚደንት’ቲ ውድብ ኣሕመድ ዩሱፍ ሳልሳይ ሃገራዊ ዋዕላ EANC ከምዝተጸውዐ ክሳብ ዝእውጅ ድማ ንሓያሎ ኣዋርሕ ስቕ ኢሉ ጸንሐ።

እቲ ዕድመ ብሰንኪ ኣብ ኣንፈትን ካልእ ውዳባዊ ሓላፍነተይን ዝኣተኹዎ ቃልሲ ደንጉዩ ዝመጸኒ እኳ እንተኾነ፡ ከም ኣሰናዳኢ ኣብ ኣንፈትን ኣላዪ ናይቲ ዝካየድ ዘሎ ሃገራዊ ዘተን ተሳትፎይ ግን ኣረጋጊጸ። ፕረዚደንት ኣሕመድ ነቲ ውሳነ ብኣወንታዊ ኣተሓሳስባ ተቐቢልዎ፡ ነቲ ኣብ መሪሕነቱ ዝልለ ትስፉውነት ዓቂቡ።
እቲ ዋዕላ ዝተፈላለዩ ፍሉጣት ኣጋይሽ ዝሓቖፈ ነይሩ። ወከልቲ ኤርትራዊ ሃገራዊ ባይቶ ንደሞክራስያዊ ለውጢ (ENCDC) ምስ ከም በዓል ዓብዲራሕማን ሰይድን ዶክተር ቴድሮስ ኣማኑኤልን ዝኣመሰሉ ተቓወምቲ ፍሉጣት ሰባት ብውልቆም ተሳቲፎም፡: ክልቲኦም ክቡር ኣበርክቶ ኣቕሪቦም። ዶክተር ነጋሲ ሓድጉ ንዘይምእኩል፣ ፌደራላዊት ኤርትራ ዝምልከት ዝርዝር ራእይ እውን ኣቕሪቡ። መሪሕነት EANC – ፕረዚደንት ኣሕመድ ዩሱፍ መሓመድ፡ ምክትል ፕረዚደንት ዓብደላ ሓሚድ፡ ሱልጣን ኣሕመድ ኣሃው ካብ ሱልጣንነት ባዱ፡ ገዲም ተጋዳላይ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ኢባዲ መሓመድ፡ ከምኡ’ውን ሸሃም ዓብደላ ዝርከብዎም ኣአንገድቲ – ዕምቆትን ተዛማድነትን ፖለቲካዊ ታሪኽ ህዝቢ ዓፋር ዘንጸባርቕ፡ ብኽብርን ብውዕዉዕ ስምዒትን መድረኻት ዋዕላ ኣካይዶም።
እቲ ብፕሮፌሰር ጆሴፍ ማግኔት ዝተዋህበ ቀንዲ መደረ ኣብቲ ዋዕላ ነጥበ መቐይሮ ነይሩ። “ኣቦ ቅዋም ዓፋር” ተባሂሉ ዝፍለጥ ፕሮፌሰር፡ ምስ ክልል ዓፋር ኢትዮጵያን ጅቡትን ዝተኣሳሰረ “ርእሰ-ምምሕዳር ዓፋር ኤርትራ” ዝብል ኣካታዒ እማመ ኣቕሪቡ። ኣብ ስላይድ ካርታታት ምቕራቡ ብኡንብኡ ስክፍታታት ኣልዒሉ፤ እዞም ካርታታት እዚኣቶም፡ ናብ ኤርትራ ወተሃደራዊ ወራር ከስዕብ ዝኽእል ጂኦፖለቲካዊ ዳግመ-ስእሊ፡ ምናልባት’ውን ንኣስመራ ንምቁጽጻር፡ ከምኡ’ውን ብግዳማዊ ሓይልታት ሓድሽ ቅዋም ኤርትራ ክጽዕን ዝኽእል ሓሳብ ኣቕሪቦም ነይሮም:: እዚ ድማ ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ኣብ ጃፓንን ጀርመንን ዝተገብረ ምትእትታው ዘዘኻኽር ስናርዮ’ዩ። ኢትዮጵያ ናብ ባሕሪ ክትበጽሕን ኣብ ሕቶ ምልክት ልኡላውነት ኤርትራን ዝነበረ ክትዕ ቀሊል ኣይነበረን፤ ኤርትራውያን ንናጽነቶም ዝኸፈልዎ መስዋእቲ ኣብ ግምት ከየእተወ ዝዓሞቐ ግዝኣታዊ ህርፋንን ዳግማይ ዶባት ናይ ምስኣል ድሌትን ዘንጸባርቑ እዮም። ብመሰረቱ እዞም ካርታታት እዚኣቶም፡ ንቐርኒ ኣፍሪቃ ንምልላይ ዘይክእል ዳግመ-ምምሳል ዝውክሉ እዮም።

ተሳትፎ ላዕለዋይ ኣማኻሪ ፖለቲካ ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ኣቶ ጌታቸው ረዳ፡ ካልእ ንጣብ ዝተሓላለኸ ነገር ወሲኹ። ኣብ ዋዕላ EANC ምቕራቡ-ቅድሚ ሕጂ ንጉዳይ ትግራይ ዝድግፍ ዝነበረ ትካል- ርኡይ ዳግመ-ምቅይያር ዘመልክት እዩ። እዚ ለውጢ ምስ ምልዓል ኪዳን ብርጌድ ንሐመዱ ኣብ ሰመራን ምስቲ “ሓምለዋይ ሰውራ” ዝበሃልን ዝጋጠም ምዃኑ መጽናዕትታት ይሕብሩ። ተሳትፎኡ ንኣዋርሕ ዝጸንሐ ብዛዕባ ስፍሓት ግዳማዊ ጽልዋ ኣብ ፖለቲካዊ ስትራተጂ ዓፋር ዝገልጽ ግምታት ዘብቅዐ ኮይኑ፡ ብዛዕባ EANC ዝድፋእ ዘሎ ኣንፈት ሕቶታት ኣልዒሉ።
ኣብ መንጎ እዚ ምዕባለታት ክልተ ድምጽታት ብንጹርን ብትብዓትን ጐሊሖም ተራእዮም። ዶክተር መሓመድ ዓብደል ሰላም ባቢከር፡ እቲ ዝቐረበ ፍኖተ-ካርታ፡ ንሱዳን ኣብዚ ሕጂ ዘላቶ ቅልውላው ዘሸመማ ሞዴል ከም ዝመስል ኣመልኪቱ፡ ጽኑዕ መጠንቀቕታ ኣቕሪቡ። ኣቶ ዓብደልራሕማን ስዒድ ቡሃሺም ነቲ ራእይ ተባዕ ነቐፌታ ኣቕሪቡ፣ ንልኡላውነት ኤርትራ ብምሕላውን ኣብቲ ዝቐረበ ጂኦፖለቲካዊ ቅርጺ ንዘሎ ጉድለታት ኣቃሊዑን። ምትእትታዎም ነቲ ሓቀኛ ዲፕሎማስያውን ፖለቲካውን ድምጺ ህዝቢ ኤርትራ ዝውክል እዩ ነይሩ- ኣብ ሃገራዊ ረብሓ፡ ታሪኻዊ ንቕሓት፡ ከምኡ’ውን ንመጻኢ ሃገር ንምሕላው ዝተወፈየ ድምጺ’ዩ ነይሩ።
ኣብዚ ወሳኒ እዋን፡ ደረት ግዳማዊ ጽልዋ ኣብ ፖለቲካዊ ኣሰራርሓ ኤርትራ ምፍላጥ ኣገዳሲ እዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ምስ ሶማሊላንድ ዘካየዶ ስምምዕ-ኢትዮጵያ ናብ ባሕሪ ንምብጻሕ ዝገበረቶ ኣዝዩ ዓቢ ጻዕሪ- ከምዝፈሸለን ዘፈጠሮ ነውጽን ዝዝከር ኮይኑ፡ ካልእ ኢትዮጵያዊ ውጥን ኣብ ፖለቲካ ኤርትራ ኣትዩ ወይ ልኡላውነቱ ዳግማይ ክቐርጽ ኣይክእልን እዩ። ኣብ ውሽጢ ተቓወምቲ ኤርትራ ናይ ምብትታን ሓደጋ ጭቡጥ እኳ እንተኾነ፡ ኢትዮጵያ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ፖለቲካዊ ፍኖተ-ካርታ ክትጽዕን ትኽእል እያ ዝብል እምነት ግን ካብ ክውንነት ዝረሓቐ እዩ። ፖለቲካዊ ዕጫ ኤርትራ ካብ ደገ ምህንድስና ክግበር ኣይክእልን፤ ብድሌት ህዝቡን ትካላቱን ብውሁድ ሃገራዊ ራእዩን ክቕረጽ ኣለዎ። ሓደ ስሙር ኤርትራዊ ተቓውሞ መድረኽ ጥራይ እዩ ነቲ ኣብ ኣስመራ ዘሎ ስርዓት ገጢሙ መጻኢ ሃገር ክሕሉ ዝኽእል።
ሎሚ ንጉባኤ ዓፋር ዘጋጥሞ ዘሎ ሕቶ፡ እቲ ትካል ካብ’ዚ ናይ ደገ ኣጀንዳ ክድሕን ይኽእል ድዩ ዝብል እዩ። እቲ መልሲ ኣብ ህዝቢ ዳንካልያ፡ መሪሕነት EANC፡ ከምኡ’ውን ካልኦት ኤርትራውያን ውድባት ዓፋር ኢዩ። ዋላ’ኳ እቲ ዕግርግር እንተሃለወ፡ ፕረዚደንት ኣሕመድ ዩሱፍ ተስፋ ዘለዎ ኮይኑ ክቕጽል እንከሎ፡ ሸኽ ኣሕመድ ኣሃው- ክቡር ባህላዊ መራሕን ገዲም ተጋዳላይን ኣብ ግንባር ሓርነት ኤርትራ- ጥበብን ተስፋ ናይ ኮርስ መአረምታን ዘንጸባርቕ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ። ተሳትፎኡ፡ ኣብ ታሪኻዊ ሕጋውነት ዝተሰረተ ሓቀኛ መሪሕነት፡ ንፖለቲካዊ ምንቅስቓሳት ዓፋር ናብ ቅኑዕ ኣንፈት ንምምራሕ ኣገዳሲ ምዃኑ መዘኻኸሪ ኮይኑ ኣገልጊሉ።
ይኹን እምበር እቶም ናይ መጠንቀቕታ ምልክታት ኣብ EANC ጥራሕ ዝተሓፀሩ ኣይኮኑን፤ ናብ ሰፊሕ መሪሕነት ተቓውሞ ኤርትራ ይዝርግሑ። መጻኢ ዲሞክራሲ ኣብ ኤርትራ ንጹርነትን ትብዓትን ሓባራዊ ድሌትን ይሓትት። ሳልሳይ ጉባኤ EANC ዘይከሓድ ሓቂ ኣቃሊዑ፡ ቃልሲ ንመጻኢ ኤርትራ ንዘይንጹርነት፡ ግዳማዊ ምትላል፡ ወይ ዝተበታተነ ኣጀንዳታት ክጻወር ኣይክእልን’ዩ። ኣብ ልኡላውነት ዝተሰረተ፣ ብሓቀኛ ጥበብ ዝምራሕን ብመትከላዊ ኣመራርሓ ዝድገፍን ውሁድ ሃገራዊ ራእይ ይሓትት።