admin
ተተፋናኒ ዲፕሎማሲ፡ ድሕሪ’ቲ ኤርትራ ኣብ ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ዝገበረቶ ለውጢ እንታይ ኣሎ?
22 ሰነ 2026 ዓ.ም
ደራሲ ሳብር ሩባጥ
ኣብ”ቲ ብምልከታት ዝበዝሖ ትርኢት፡ ኣምባሳደር ኤርትራ ሶፍያ ተስፋማርያም፡ ቅድሚ ሒደት መዓልታት ኣብ ጀነቫ ኣብ ቅድሚ ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ደው ኢላ፡ ነቲ ኣንጻር ሰብኣውነት ገበናት ፈጺሙ ተባሂሉ ዝተኸሰሰ ስርዓት፡ ብህዱእን ዲፕሎማስያዊን ቃና ትከላኸል። ብኻልእ ወገን ድማ ፍሉይ ጸብጻቢ ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ዶክተር መሓመድ ዓብደልሰላም ባቢከር፡ ንርብዒ ዘመን ዝጠፍኡ እሱራት፡ ካብ ክፉት ኣየር ቤት ማእሰርቲ ኮይኑ ዘሎ ሃገራዊ ኣገልግሎት ዝሃድሙ መንእሰያት፡ ከምኡ’ውን ካብ ድሌት ሰበስልጣን ናጻ ዘይኮነ ፍርዳዊ ኣካል ብዝርዝር ዝገልጽ ጸብጻብ ኣቕሪቡ።
ኣብ መንጎ እዞም ክልተ ዲስኩራት ብዲፕሎማስያዊ ፕሮቶኮል ክድልድል ዘይክእል፡ ብናይ ምኽሓድን ናጻ ምዃንን መግለጺታት ክምላእ ዘይክእል ጋግ ይርከብ። እቲ ጸገም ተሓለቕቲ ናይቲ ስርዓት ዘይምህላው ዘይኮነስ፡ ነቲ መከላኸሊ ዝኾነ ይኹን ተኣማንነት ክህብ ዝኽእል ኣብ ባይታ ዝኾነ ዝጭበጥ ስጉምቲ ዘይምህላዉ እዩ። እዚ ግጥም ዘልዓሎ ኣዝዩ ዘጨንቕ ሕቶ ግን፡ ስለምንታይ እዩ ስርዓት ኤርትራ ነዚ ፋይል ክዓጽዎ ዘይከኣለ? ግን ከኣ: ስለምንታይ እዩ ማሕበረሰብ ዓለም ነዚ ውድቀት እዚ ንዓሰርተታት ዓመታት ክቕጽል ዝፈቅድ: ግዜ ንገበነኛታት እምበር ነቶም ግዳያት ዘይድግፍ ኮይኑ ይቕጽል ዘሎ?
ናይ ሎሚ ዓመት ኣኼባ ባይቶ ሰብኣዊ መሰላት ልሙድ ፍጻመ ጥራይ ዘይኰነስ፡ ኣብቲ ኣብ መንጎ ስርዓት ኤርትራን ኣገባባት ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ዘሎ ውጥረት ዝመልኦ ዝምድና ርኡይ ፖለቲካዊ ምዕባለ’ዩ ነይሩ። እቲ ዘገርም ናይቲ ኣኼባ፡ ኣብ መንጎ ኣምባሳደር ኤርትራን ፍሉይ ራፖርተርን ተራእዩ ዘይፈልጥ፡ ቃልዕ ምትፍናን እዩ ነይሩ- እዚ ብፖለቲካዊ ትርጉማት ዝተጻዕነ ምግጣም፡ ነቲ ባህላዊ ዘተ ብዛዕባ ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት እታ ሃገር ዝሰገረ እዩ።
በዚ ቀጥታዊ ተሳትፎ’ዚ ኣቢላ፡ ኣስመራ ፖለቲካዊ መልእኽቲ ክትሰድድ ደለየት፡ ኣብ ቅድሚ ማሕበረሰብ ዓለም ዘለዋ መርገጺ ክትከላኸል ከም እትኽእል፡ ከምኡ’ውን ካብ ምእጋድ ወይ ጽሑፋዊ መልሲ ሓሊፋ ናብ ሓደ ምዕራፍ ንጡፍ ዲፕሎማሲ ዝሰገረትሉ እዩ። ንዓመታት ስርዓት ኤርትራ ንጸብጻባት ሕቡራት ሃገራት ብምንጻግ፡ ተኣማንነቱ ኣብ ሕቶ ምልክት ብምእታው፡ ብፖለቲካውነትን ወገናውነትን ብምኽሳስ፡ ቀጻሊ ስልቲ ክኽተል ጸኒሑ’ዩ። ብኣንጻሩ፡ ኣገባባት ሕቡራት ሃገራትን ኣህጉራውያን ትካላት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን፡ ነቲ ዝቕጽል ዘሎ ከቢድ ግህሰት፡ ብፍላይ ድማ ብዘይ ፍቓድ ምእሳር፡ ብግዴታ ምጥፋእ፡ ስእነት ፍርዳዊ ናጽነትን ምቕጻል ንዘይተወሰነ እዋን ሃገራዊ ኣገልግሎትን ምስናድ ቀጺሎም ኣለዉ። ኣብዚ ግዜ’ዚ ሓድሽ ዝነበረ፡ እንታይነት ክስታት ወይ መልስታት ዘይኮነስ፡ ኣምባሳደር ሶፍያ ተስፋማርያም ኣብ ቅድሚት ናይቲ ምግጣም ምግዓዙ እዩ። ኣስመራ በዚ ቀጥታዊ ህላወ ኣቢላ፡ ፖለቲካዊ መልእኽቲ ክትሰድድ ከም ዝደለየት፡ ኣብ ቅድሚ ማሕበረሰብ ዓለም ፊት ንፊት መርገጺኣ ክትከላኸል ከም እትኽእልን፡ ካብ ምእጋድ ወይ ጽሑፋዊ መልሲ ሓሊፋ ናብ መድረኽ መስተጋብራዊ ዲፕሎማሲ ከም ዝሰገረት ንጹር ነበረ።
ይኹን እምበር፡ እቲ መሰረታዊ ጸገም ነቲ ስርዓት ዝከላኸል ሰብ ዘይምህላዉ ዘይኮነስ፡ ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ሓቀኛ ለውጢ ከም ዘሕለፈ ንማሕበረሰብ ዓለም ከእምኖ ዝኽእል ሓቅታት ዘይምህላዉ ምዃኑ ኣሰራርሓ ናይቲ ኣኼባ ኣቃሊዑ። ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ኩነታት ማሕበረሰብ ዓለም ንመርገጺታት ኣብ ሓይሊ ፖለቲካዊ ቃላት ወይ ዲፕሎማስያዊ ክእለት መሰረት ዘይኮነስ ኣብ ባይታ ብዝጭበጡ መርኣዪታት እዩ ዝግምግም።
ስለምንታይ እዩ ስርዓት ኤርትራ ነዚ ፋይል ክዓጽዎ ዘይከኣለ? ካብኡ ዝዓቢ ድማ፡ ስለምንታይ እዩ ማሕበረሰብ ዓለም እዚ ውድቀት ንዓሰርተታት ዓመታት ክቕጽል ዝፈቐደ፡ ግዜ ንገበነኛታት እምበር ንገዳያት ዘይድግፍ ዝሰርሕ ዘሎ?
እዞም መርኣይታት እዚኦም፡ ሕማቕ ኣጋጣሚ ኮይኑ፡ ከም ዘይተቐየሩ ይቕጽሉ ኣለዉ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ እሱራት ፖለቲካን እሱራት ሕልናን፡ ሚኒስተራት ነበር፡ መራሕቲ ወተሃደራዊ መራሕቲ፡ ጋዜጠኛታትን ካብ ዝተፈላለየ እምነታት ዝመጹ ሃይማኖታውያን ፍሉጣት ሰባትን ይርከብዎም። ጉዳይ ኣባላት ጉጅለ ተሃድሶ ጉጅለ 15ን ካብ 2001 ጀሚሩ ኣብ ቀይዲ ዝኣተዉ ነጻ ጋዜጠኛታትን ኣብ መዝገብ ስርዓት ህግደፍ ካብቶም ዝጸልመቱ ርስሓት ኮይኖም ይቕጽሉ ኣለዉ።
እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ መሰረታዊ መሰላትን ህዝባዊ ናጽነታትን ዘረጋግጽ ዝኾነ ይኹን ፖለቲካዊ ወይ ሕጋዊ ቅርጺ ኣብ ዘይብሉ፡ ዘይተወሰነ ሃገራዊ ኣገልግሎት ንብዙሓት መንእሰያት ናብ ግዱድ ስደት ይድርኾም ኣሎ። ክሳብ ሕጂ እቶም ሰበስልጣን ምስ ፍሉይ ጸብጻቢ ንምትሕብባር ወይ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዘሎ ኩነታት ንምርግጋጽ ናጻ ምብጻሕ ክፍቀዱ ዕቱብ ድልውነት ከምዘየርኣዩ ይፍለጥ።
እዚ ድማ ኣስመራ ዲፕሎማስያዊ ጻዕርታት እኳ እንተገበረት፡ ነቲ ቀጻሊ ኣህጉራዊ ጸቕጢ ዘረድእ እዩ። እቲ ጉዳይ ድሕሪ ሕጂ ምስ ሓላፊ ዓመታዊ ጸብጻባት ወይ ግዝያዊ ፖለቲካዊ መርገጺታት ዝተኣሳሰር ኣይኮነን፤ መሰረታዊ ሕቶ ተሓታትነት፡ ፍትሒ፡ መሰል ዜጋታት ኤርትራ ባዕሎም ኮይኑ ኣሎ። እዚ ምዕባለታት እዚ ዕጽፊ ትርጉም ዘለዎ እዩ ምኽንያቱ ጸብጻብ መርማሪ ኮሚሽን ሕቡራት ሃገራት ኣብ ኤርትራ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ተፈጺሙ ዝብል ርትዓዊ ምኽንያት ከም ዝነበረ ድሕሪ ምድምዳሙ ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት ዝመጽእ እዩ። እንተኾነ ኣብዚ ዓሰርተ ዓመት ሰበስልጣን ኤርትራ ኣህጉራዊ ስክፍታታት ከህድኡ ወይ ነዚ ምዕራፍ ንምዕጻው ዘድሊ መሰረታዊ ጽገናታት ከተግብር ኣይከኣሉን። ብኣንጻሩ መብዛሕትኦም ብኮሚሽን ዘልዓሉ ሕቶታት ዘይተፈትሑ እዮም።
ስለዚ ኣብ ጀነቫ ዝካየድ ዘሎ ምግጣም ንኽልቲኡ ወገን ከም ዲፕሎማስያዊ ዓወት ክረአ ኣይክእልን። ይኹን እምበር፡ ስርዓት ኤርትራ፡ መዝገብ ሰብኣዊ መሰላቱ ሕሉፍ ነገር ምዃኑ ንማሕበረሰብ ዓለም ከእምኖ ዓቕሚ ከምዘይብሉ ብንጹር ኣቃሊዑ። ብተወሳኺ ኣብዛ ጉዳይ ሰብኣዊ መሰላት ዘይነጻጸል ኣካል ኣህጉራዊ ዝምድናታት ኣብ ዝኾነት ዓለም፡ ኣብ ቃላት ልኡላውነት ጥራይ ምጽጋዕ እኹል ከምዘይኮነ ኣስሚሩሉ።
ብዓቢኡ ድማ እቲ ኣኼባ ኣብ ባህሪ ኣህጉራዊ ክትዕ ብዛዕባ ኤርትራ ምቅይያር ኣቃሊዑ። ንዓመታት ኣብ ምስናድን ምክትታልን ጥሕሰት ድሕሪ ምትኳር፡ እቲ ዲስኩር ናብ ተሓታትነትን መቕጻዕቲ ዘይምህላውን እናተሰጋገረ መጺኡ። እዚ ለውጢ እዚ ናይ ቃና ለውጢ ጥራሕ ኣይኮነን፤ ኣብ ብዙሓት ሃገራትን ትካላት ሰብኣዊ መሰላትን እቲ ዝጸንሐ ኩነታት ቅቡል ከምዘይኮነን ነቲ ቅልውላው ንምፍታሕ ካብ ለበዋታትን በብእዋኑ ዝቐርብ ጸብጻባትን ንላዕሊ ዝሓትት ምዃኑን እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ እምነት ዘንጸባርቕ ብምዃኑ ዓሚቝ ፖለቲካውን ሕጋውን ትርጉም ዝሓዘ እዩ።
ሰበ-ስልጣን ኤርትራ ኣህጉራዊ ስክፍታታት ከህድኡ ወይ ድማ ነዚ ፋይል ክዕጾ ዘኽእል መሰረታዊ ጽገናታት ከተግብር ኣይከኣሉን። ብኣንጻሩ መብዛሕትኦም በቲ ኮሚቴ ዝልዓሉ ሕቶታት ፍታሕ ከይረኸቡ ይተርፉ። ኣስመራ ንዓሰርተታት ዓመታት ኣብ ምሕላፍ ግዜን ምስ ኣህጉራውያን ትካላት ዝፍጸም ምግጣም ብነጻ፡ ብጥርጣረ፡ ምድንጓይ ናይ ምምሕዳር ዓቕማ ተጸጊዓ እያ። ይኹን’ምበር፡ እዚ ኣገባብ’ዚ ንዓለም ከእምና ከምዘይከኣለ፡ ንኹነታት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ዓመት ዓመት ኣብ ኣጀንዳ ሕቡራት ሃገራት ክጸንሕ ዝጸንሐ መሰረታዊ ጠንቅታት ኣብ ምእላይ’ውን ከምዘይተዓወተ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝተኻየደ ኣኼባ ጀነቫ ኣረጋጊጹ።
እቲ ኣብ ጀነቫ ዝተፈጸመ ግጥም ነቲ መሰረታዊ ባህሪ ቅልውላው ኤርትራ ኣይቀየሮን። ስርዓት ህግደፍ ልኡላውነትን ውዲትን ዝብል ዘረባታቱ ደጊሙ ክቕጽል እንከሎ፡ ማሕበረሰብ ዓለም ድማ ናይ ስክፍታ መግለጺታት ኣውጺኡ ጽገና ክግበር ይቕጽል ኣሎ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ እቲ ኤርትራዊ ዜጋ፡ ነዚ ዝቕጽል ዘሎ ዕንክሊል ዋጋ ዝኸፍል ዘሎ እንኮ ውድብ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ።
ግዜ በይኑ ቅልውላው ከም ዘይፈትሕ፡ ንጥሕሰት ሸለል ምባል ድማ ከም ዝጠፍእ ዝገብሮ ከም ዘይኰነ ዝሓለፉ ዓመታት ኣረጋጊጾም እዮም። ድሕሪ ምሉእ ዓሰርተ ዓመት ጸብጻብ መርማሪ ኮሚሽን ሕቡራት ሃገራት፡ እቲ ሕቶ፡ ጥሕሰት ይቕጽል ድዩ ኣይቅጽልን ዝብል ዘይኮነስ፡ ዓለም ደው ንምባል ጭቡጥ ስጉምቲ ከይወሰደት ጥራይ ክትስነድ ክሳብ መዓስ እያ ዝብል እዩ።
ኣብ ጀነቫ ሶፍያ ተስፋማርያም ንስርዓት ኤርትራ ብኩሉ ኣብ ኢዳ ዝነበረ መሳርሒ ብዲፕሎማሲ ክትከላኸል እንከላ፡ መሓመድ ዓብደልሰላም ባቢከር ድማ ብኩሉ ብመካኒዝም ሕቡራት ሃገራት ዝተዋህቦ ስልጣን ነቶም ግዳያት ተኸላኺሉ። እቲ ዝተቐልቀለ ጽንኩር ክውንነት ግን፡ ፍትሒ ክሳብ ሕጂ ዘይርከብ ምዃኑን፡ ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ድሕሪ ሕጂ ኣህጉራዊ ጉዳይ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ፈተና ተኣማንነት ናይቲ ኣህጉራዊ ስርዓት ባዕሉ ኮይኑ ኣሎ።
ስለዚ እቲ ካብ ኣኼባ ጀነቫ ዝወጸ ሕቶ፡ እታ ኣምባሳደር እንታይ ከም ዝበለት ወይ እቲ ፍሉይ ጸብጻቢ እንታይ ከም ዝጸሓፈ ዘይኮነስ፡ ኣብ መወዳእታ ማሕበረሰብ ዓለም ነቲ ቅልውላው ካብ ምምራሕዳር ናብ ምፍታሑ ክሰጋገር ድሉው ድዩ ዝብል እዩ። ታሪኽ ብዝሒ ዝተጻሕፉ ጸብጻባት ኣይዝክርን እዩ፣ እንታይ ደኣ እቶም ጸብጻባት ዕጫ ናይቶም ዝተጻሕፉሎም ሰባት ቀይሮምዎ ድዮም ዝብል እዩ።
Tags: ኤርትራ፣ ሰብኣዊ መሰላት
ተዛመድቲ ኣርእስታት
