ዳንካልያን መጻኢ ኤርትራን፡ ሓያል ጎድንን ጉድለታትን ኣብ ውሳኔ ዋዕላ ዓፋር

ዳንካልያን መጻኢ ኤርትራን፡ ሓያል ጎድንን ጉድለታትን ኣብ ውሳኔ ዋዕላ ዓፋር

ኣዳላዊ ኣንፈት – 10 ሓምለ 2026

ሳልሳይ ኤርትራዊ ሃገራዊ ጉባኤ ዓፋር ካብ 3-4 ሓምለ 2026 ሳልሳይ ዋዕላኡ ብምክያድ፡ ኣብ ታሪኽ ሃገራዊ ምንቅስቓሳት ኤርትራ ካብ ዝዓበዩ ፖለቲካዊ ሰነዳት ሓደ ኣውጺኡ። መሰል ደቀባት፡ ፌደራላዊ ቅዋማዊ ራእይ፡ ኣህጉራዊ ዲፕሎማሲ፡ ከምኡ’ውን ታሪኻዊ ሕጋውነት ምስቲ ኣብ ፖለቲካዊ ዲስኩር ኤርትራ ሳሕቲ ዝረአ ንጹርነት ዘወሃህድ ውሳኔ እዩ። እዚ ውሁድ ኣቃውማ’ዚ ግን፡ ንጉዳይ ዓፋርን፡ ነቲ ሰፊሕ ኤርትራዊ ደሞክራስያዊ ቃልሲ፡ ብዓቢኡ ድማ ንናጽነትን ልኡላውነትን ኤርትራ ንምድኻም ዘስግእ መዋቕራዊ ድኽመታትን፡ ጂኦፖለቲካዊ ምትሕንፋጽን መኣዝኑ ዝሰሓተ ግምገማታትን ዓብሊልዎ ወጽዩ’ሎ።

እቲ ዋዕላ ኣብ ዘመናዊ ፖለቲካዊ ቅርጻታት ጥራይ ዘይኮነ ኣብ ታሪኻዊ ናይ ዓፋር ሱልጣንነት ዝተመርኮሰ ሕጋውነት ብጽኑዕ ትኹረት ብምሃብ ይኽፈት፣ ህላዌኡ ነቲ ዋዕላ ባህላዊ ዕምቆትን ሓቀኛ ስልጣንን የንጸባርቕ። እቲ ዋዕላ፡ ምምላስ ርእሰ-ምሕደራ ዓፋር፡ ምሕላው ታሪኻዊ መሬታት፡ ከምኡ’ውን ዳንካልያ ታሪኻዊት ዓዲ ብሄረ ዓፋር ምዃና ብዝተራቐ ቅዋማዊ ቋንቋ ኣፍልጦ ምሃብ ኣስፊሩ’ሎ። ፌደራላዊ ራእይ- ኣብ ውሽጢ ሓንቲ ስምርትን፡ ደሞክራስያዊትን ዘይምእኩል ምሕደራ ዘለዋ ኤርትራ ዞባዊ ርእሰ-ምሕደራ የተኩር- ካብ ምግንጻል ዝርሕቕ፡ ምስ ኣህጉራዊ ሕጊ መሰላት ደቀባት ዝሰማማዕ፡ ንህዝቢ ዓፋር ኣብ ዝመጽእ ዲሞክራስያዊ ምስግጋር ኤርትራ ከም መራሕቲ ዘቐምጥ ጌሩ ይገልጽ።

እቲ ዋዕላ ንነዊሕ እዋን ዝተኸፋፈሉ ፖለቲካዊ ውዳበታት ዓፋር ኣብ ምጥርናፍ እውን ተዓዊቱ ከም ዘሎ የመላኽት። ህላወ ዲሞክራስያዊ ውድብ ዓፈር ቀይሕ ባርን ህዝባዊ ምንቅስቓስ ደንካልያን (ዲውዓቀባን ህምደ-95 (RSADO DPM 95)፡ ከምኡ’ውን ኣፍልጦ ምሃብ ክልተኣዊ መዘክር ምርድዳእ፡ ምጅማር ሓድሽ ምዕራፍ ፖለቲካዊ ምትእስሳር ዓፋር ምዃኑ ተገሊጹ። ብሓያል ኣህጉራዊ ደገፍ-ብፍሉይ ሪፖርተር ሕቡራት ሃገራት መሓመድ ባቢከር፡ ኣማኻሪ ሕገ-መንግስቲ ጆሴፍ ማግነት፡ ኣማኻሪ ኢትዮጵያ ጌታቸው ረዳ፡ ከምኡ’ውን ፕረዚደንት ኤሃባደለ ኣቶ ነጋሽ ዑስማንን- ምንቅስቓስ ዓፋር ተራእዩ ዘይፈልጥ ዲፕሎማስያዊ ክብደት ረኺቡ። ጉዳይ ዓፋር ብጻውዒት ናብ ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ኢጋድ፣ ሕቡራት ሃገራትን ምዕራባውያን መንግስታትን ኣህጉራዊ ምትእስሳር ኣብ ኣህጉራዊ ኣገባባት ምጉስጓስ ዝተራቐቐ ርድኢት ኣንጸባሪቑ እዩ። እቲ ውሳነ ኣብ መሰላት ህዝቢ ዓፋር ኣብ ገማግም ባሕሪ፣ ሃፍቲ ተፈጥሮ፣ ወደብ ዓሰብ ዘተኮረ ምዃኑ፣ ኣብ ቁጠባዊ ሸነኻት ፌደራሊዝም ስትራተጂካዊ ርድኢት ከምዘለዎ ዘርኢ እዩ።
ይኹን እምበር እዚ ሓይሊ እዚ ሸለል ኢልካ ክሕለፍ ዘይክእል ድኽመታት እውን ኣመዝጊቡ እዩ። እቲ ዋዕላ ንኤሃባደለ ጥራይ ብምዕዳም፡ ንፖለቲካዊ ሓይልታት ኤርትራን፡ ንኢለደለን ምንቅስቓስ ይኣክልን ካልኦት ብዙሓት ሓይልታት ኤርትራ ንኣህጉራዊ ጉስጓስ ህዝቢ ዓፋር ንዓመታት ዝድግፉ እኳ እንተነበሩ፡ ኣብ ሳልሳይ ጉባኤ ሃገራዊ ጉባኤ ዓፈር ኤርትራ (ሃጉዓኤ) ግን ኣይተዓደሙን። ኣብ ዋዕላ ሰመራ ሃጉዓኤ ዓቢ ነጥበ መቐይሮ ኣመልኪቱ፣ ወሰንቲ ኤርትራውያን ውዳበታት ዘይምህላወን ናይ ዓፋር ተነጽሎ ጦብላሕታ ፈጢሩ ናይ ደገ ሓይልታት ኣጀንዳታቶም ክጽዕኑ ማዕጾ ከፊቱ’ዩ። እቲ ኣዝዩ ዝሃሰየ ህሞት ግን ኣብ ፕሮፌሰር ማግኒት ጽሑፉ ኣብ ዘቕረበሉ እዋን፡ ኣካታዒ ጂኦፖለቲካዊ ውጥን፡ ኣብ ኤርትራ፡ ኢትዮጵያን ጅቡቲን ንዝርከባ ሰለስተ ኣካላት ዓፋር ምስ ወተሃደራዊ ምትእትታው ኢትዮጵያ ብምትእስሳር፡ ንስርዓት ኤርትራ ምውዳቕ፡ ኣስመራ ወሪርካ ብምሓዝ ከኣ፡ እቲ ዝኣተወ ሓይሊ ብግዳም ዝተነድፈ ፌደራላዊ ሞዴል ኣብ ልዕሊ ኤርትራ በዪኑ ሓደ ሓድሽ ቅዋም ብምንዳፍ፡ ዕጥቁ ዘራገፈ “ሃገራዊ መሊሽያ” ምስ ዓፋር ምምስራት ዝብል ሓሳብ ምስ ኣቕረበ እዩ። እዚ ኣብ ኣቶ ጌታቸው ረዳ ኣብ ዝተሳተፎን ዝተደገፎን ኣኼባ ዝቐረበ እማመ ብፖለቲካዊ መዳይ ኣዝዩ ሓደገኛ እዩ ነይሩ። ምንቅስቓስ ዓፋር ከም መቐጸልታ ወተሃደራዊ ህርፋን ኢትዮጵያ ጌሩ ብምስኣል፡ ልኡላውነት ኤርትራ ዘዳኽም፡ ንሃገራውያን ኤርትራውያን ዘርሕቕ፡ ንስርዓት ኤርትራ ድሉው ዝኾነ ናይ ፕሮፖጋንዳ ንዋት ኣቕሪቡ፡ ተኣማንነት ህዝቢ ዓፋር ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ዝሃሰየ እዩ።
እቲ ኩነታት ዝያዳ ዝተሓላለኸ ዝገብሮ ተሳትፎ ጌታቸው ረዳን፡ ገና ደገፍ ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤን- ክልቲኦም ኣብ ክልል ዓፋር ኢትዮጵያ ዝመደበሩ ብሓይልታት ሰላም ትግራይ (ሓሰት) ዝፍለጥ ኣብ ምፍንቃል ህወሓትን ጉጅለ ህግደፍ ዝድግፉ እዮም። እዞም ተዋሳእቲ ኣብ ናጻ ትግራይ፡ ወይ ናጻ ኤርትራ፡ ወይ ሓያል ኤርትራዊ ምንቅስቓስ ዓፋር ዝኾነ ረብሓ የብሎምን። ደገፎም በረከት ዘይኮነስ ጂኦፖለቲካዊ መጻወድያ እዩ። ቃልሲ ዓፋር ናብ መሳርሒ ኣብ ኢድ እቶም “ኣጥፋእቲ” ስነ-ሓሳባውያን፡ ሓይልታት ቀይሕ ባሕሪ፡ ከምኡ’ውን ኣብ እዋን ምስግጋር ኤርትራ ጽልዋ ዝደልዩ ዞባዊ ተዋሳእቲ ንምቕያር ዘስግእ’ዩ።
ካብ’ዚ ሓሊፉ’ውን፡ እቲ ውሳነ ኣብ ኣህጉራዊ ኣገባባት ማለት ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ኢጋድ፡ ሕቡራት ሃገራት፡ ሕብረት ኤውሮጳ፡ ካናዳን ኣመሪካን- ብብዝሒ ምጽጋዕ፡ ሃገራዊ ምሕዝነት ንምህናጽ፡ ካብ መሰረታዊ ደገፍ ንምውዳብ፡ ወይ’ውን ኤርትራዊ ሲቪላዊ ማሕበራት ንምውፋር ጎናዊ ውሽጣዊ ስትራተጂ ዘይብሉ፡ ልኡላዊ ስትራተጂ ዘይኮነስ፡ ሞዴል ጽግዕተኛነት ይፈጥር። እቲ ሰነድ ዓፋር እንታይ ከም ዝደልዩ ዝገልጽ’ኳ እንተኾነ፡ ብኸመይ ክበጽሕዎ ከም ዝደልዩ ግን ኣይገልጽን’ዩ። ንፌደራላዊ ድርድር ዝኸውን ፍኖተ-ካርታ፣ ምስ ዝተገለሉ ጉጅለታት ንምትእስሳር ዝሕግዝ ስትራተጂ፣ ምስ ተቓወምቲ ኤርትራ ምትእምማን ንምፍጣር ዝሕግዝ ውጥን፣ ማሕበረሰባት ዓፋር ካብ ሕነ ምፍዳይ ስርዓት ንምክልኻል ዝሕግዝ ኣገባባት የብላን። ኣህጉራዊ ምትእስሳር ጉዳይ ዓፋር ብፍላይ ብኣፍደገ ኢትዮጵያ ኣቢሉ ንሃገራዊ ረብሓ ኤርትራ ዘገልግል ዘይኮነስ ምስ ልኡላውነት ኤርትራ ዘይተኣሳሰር ግዳማዊ ህርፋን ዘገልግል እዩ።
እዚ ድማ ኣገዳስነት ናይቲ ኣቐዲሙ ብኣንፈት.ኔት ዝወጸ መጠንቀቕታ ዘጉልሕ እዩ። ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመት፡ ኣቶ ኣሕመድ ዩሱፍ፡ ፕረዚዳንት ሃግዓኤ “ዳንካልያ ንመሸጣ ኣይኮነትን” ዝብል ጭርሖ ኣብ ዝቐረጸሉ እዋን፡ ኣንፈት ኣብ ወርሒ ጥሪ 2026 “ዳንካልያ ንመሸጣ ኣይኮነትን፡ ክትከላኸለላ ዝግባእ ዓዲ”

ብዝብል ኣርእስቲ ጽሑፍ መልሲ ሂቡ ነሩ’ዩ። እቲ ጽሑፍ ንመሪሕነት ዓፋር፡ ዳንካልያ ኣብ ጂኦፖለቲካዊ ዕዳጋ ሸቐጥ ከምዘይኮነ፡ ንደጋዊ ህርፋን ዝኸውን መተሓላለፊ ከምዘይኮነ፡ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ንዝተነድፈ ቅዋማዊ ፈተነታት ዝኸውን መድረኽ ከምዘይኮነ ኣዘኻኺሩ ነሩ’ዩ። ዕጫ ዳንካልያ ብግዳማዊ ተዋሳእቲ ኣብ ዝዕብለል ኣዳራሻት፣ ከምኡ’ውን ካብ ልኡላውነት ኤርትራ ወጻኢ ኣብ ዝተነድፈ ቅዋማዊ ቅርጻታት ክውሰን ከምዘይክእል ኣስሚሩሉ ነይሩ’ዩ። እቲ ጭርሖ፡ ኣዋጅ ክብርን ዋንነትን እዩ ነይሩ- ዳንካልያ ቅድሚ ኩሉን ልዕሊ ኩሉን ናይ ህዝባ ምዃና፡ መጻኢኣ ድማ ኣብ ውሽጢ ዓውደ-ጽሑፍ ናጽነትን ሓድነትን ሃገራዊ ረብሓን ኤርትራ ክሕሎ ከም ዘለዎ ዘዘኻኽር’ዩ ነይሩ።
ሎሚ እዚ ጭርሖ ዳግማይ ክበራበር ኣለዎ። ኣብ ዋዕላ ሰመራ ዝተወስደ ኣንፈት- ግዳማዊ ተዋሳእቲ ነቲ ዘተ ዝዓብለሉሉ፣ ወሰንቲ ኤርትራዊ ውዳበታት ዝተገለሉሉ፣ ጂኦፖለቲካዊ ራእይ ንሃገራዊ ቀዳምነታት ዘጽለለሉ- ብመሰረቱ ምስቲ “ዳንካልያ ንመሸጣ ኣይኮነትን” ዝብል መንፈስ ዝጋጮ እዩ። ህዝቢ ዓፋር ሓቀኛ ቃልሱ ናብ ኣጀንዳ ናይ “መደመር” ክለሰ-ሓሳባውያን፡ ሓይልታት ቀይሕ ባሕሪ፡ ወይ ንመጻኢ ኤርትራ ክጸልዉ ዝብህጉ ተዋሳእቲ ዘገልግል ዞባዊ ፕሮጀክት ክቕየር ክፈቅድ የብሉን።
መጻኢ ኤርትራ ብናይ ወጻኢ ምትእትታው፡ ብወተሃደራዊ ጎበጣ፡ ወይ ካብ ወጻኢ ዝኣቱ ቅዋማዊ ምህንድስና ክህነጽ ኣይክእልን’ዩ። ብሃገራዊ ዘተ፣ ብውሽጣዊ ሓድነት፣ ንኹሉ ኤርትራዊ ኤትኒካዊ ማሕበራት፣ እንተላይ ዓፋር ዘኽብር ልኡላዊ ደሞክራስያዊ መስርሕ ክህነጽ ኣለዎ። ኤርትራ፡ ምስ ሕብረ-ብሄራዊ ኣቃውማኣ፡ ንብዙሕነታ ከም ምንጪ ሓይልን ሓበንን ክትጽንብሎ ኣለዋ። ባህላታን ቋንቋታታን ታሪኻን ንሓድነት ዕንቅፋት ዘይኮኑስ፡ ብልጽግናን ንኹሉ ዝሓቁፍን ደሞክራስያዊ መጻኢ ክህነጸሉ ዝኽእል መሰረት እዩ። ኣብ ማዕርነት ዝተመስረተት ሃገር-ነፍሲ ወከፍ ዜጋ ሓደ ዓይነት መሰላትን ሓለዋን ዕድላትን ዝረኽበላ- እታ እንኮ መስዋእቲ ህዝባ እትበቅዕ ኤርትራዊት ሃገር እያ። ጉዳይ ዓፋር ንዲሞክራስያዊ ለውጢ ኤርትራ ፍትሓዊ፡ ታሪኻዊ፡ መሰረታዊ እዩ። ይኹን’ምበር ዓወቱ ኣብ ውሽጢ ሃገራዊ ማዕቀፍ ኤርትራ መሰረታዊ ቃልሲ፣ ምስ ተቓወምቲ ኤርትራ ምትእምማን ኣብ ምህናጽ፣ ንልኡላውነት ኤርትራ ኣብ ሓደጋ ዘእቱ ጂኦፖለቲካዊ ኣጀንዳታት ኣብ ምንጻግ’ዩ ዝምርኮስ።
ምንቅስቓስ ዓፋር ኮምፓሱ ዳግማይ ከመዓራሪ ኣለዎ። ናብ ሃገራዊ ማእከል ስሕበት ተመሊሱ፡ ምስ ኤርትራዊ ደሞክራስያዊ ሓይልታት ዘለዎ ምሕዝነት ኣጠናኺሩ፡ ንዳንካልያን ንመላእ ኤርትራን ዘገልግል ፌደራላዊ ራእይ ከቕርብ ይግባእ። ሽዑ ጥራይ እዩ ቃልሲ ዓፋር ኣብ መጻኢ ኤርትራ ግቡእ ቦታኡ ክሕዝ ዝኽእል-ሽዑ ጥራይ ድማ “ዳንካልያ ንመሸጣ ኣይኮነትን” ዝብል ጭርሖ ከም ኣዋጅ ልኡላውነትን ክብርን ሃገራዊ ዕላማን ምሉእ ትርጉሙ ክመልስ ዝኽእል።